Το 2015, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανακήρυξε την 2α Αυγούστου ως «Ευρωπαϊκή Ημέρα Μνήμης για το Ολοκαύτωμα των Ρομά», τιμώντας τα θύματα της μαζικής δολοφονίας που συντελέστηκε τη νύχτα της 2ας προς 3η Αυγούστου 1944. Εκείνη τη νύχτα, σχεδόν τρεις χιλιάδες Σίντι και Ρομά, κυρίως γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι, οδηγήθηκαν στους θαλάμους αερίων του Άουσβιτς – Μπίρκεναου και εκτελέστηκαν. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε την κορύφωση μιας πολιτικής διώξεων και συστηματικής εξόντωσης που είχε ξεκινήσει χρόνια νωρίτερα.
Ποιοι είναι οι Σίντι και οι Ρομά
Οι Ρομά είναι μια εθνοτική ομάδα με ρίζες στην ινδική υποήπειρο, που διασκορπίστηκαν στην Ευρώπη από τον Μεσαίωνα. Σταδιακά απέκτησαν πολλές διαλέκτους, επαγγελματικές παραδόσεις και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες. Οι Σίντι αποτελούν υποομάδα των Ρομά, εγκατεστημένη κυρίως στη Γερμανία, την Ιταλία και την Κεντρική Ευρώπη. Η παρουσία τους στη Γερμανία μαρτυρείται ήδη από τον 16ο αιώνα.
Παρά την πολυαιώνια παρουσία τους, οι Σίντι και Ρομά υπήρξαν διαχρονικά στόχος προκαταλήψεων, κοινωνικού αποκλεισμού και διώξεων. Στο ναζιστικό καθεστώς, αυτές οι διακρίσεις πήραν συστηματικό και θανάσιμο χαρακτήρα.
Το διάταγμα Χίμλερ και οι εκτοπίσεις
Στις 16 Δεκεμβρίου 1942, ο Χάινριχ Χίμλερ, αρχηγός των SS και ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονες του Ολοκαυτώματος, εξέδωσε διάταγμα με το οποίο διέταζε την εκτόπιση όλων των Σίντι και Ρομά από το γερμανικό Ράιχ στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς. Ακολούθησαν παρόμοιες οδηγίες για τις προσαρτημένες περιοχές της Αυστρίας, της Γαλλίας, της Πολωνίας, καθώς και για τις κατεχόμενες χώρες: Βέλγιο, Ολλανδία και Λουξεμβούργο.
Η απόφαση αυτή είχε τις ρίζες της σε μια μακρά περίοδο «επιστημονικοφανών» συζητήσεων που διεξάγονταν από τις ναζιστικές υπηρεσίες, γύρω από την ανάγκη για έναν Νόμο «Περί Τσιγγάνων». Το Τμήμα Έρευνας της Φυλετικής Καθαρότητας είχε αναλάβει να καθορίσει ποιοι θεωρούνταν «καθαροί Γερμανοί» και ποιοι «φυλετικά ανεπιθύμητοι». Μικρές μόνο ομάδες Σίντι και Ρομά εξαιρέθηκαν, υπό την προϋπόθεση ότι θα υποβάλλονταν σε αναγκαστική στείρωση.
Από τον Μάρτιο του 1943 ξεκίνησαν οι μαζικές εκτοπίσεις. Μέσα στο 1943 περίπου 19.000 Σίντι και Ρομά μεταφέρθηκαν στο Άουσβιτς, ενώ μέχρι το καλοκαίρι του 1944 έφτασαν άλλοι 2.200, συχνά σε μικρές ομάδες από ορφανοτροφεία ή τοπικές κοινότητες. Συνολικά, στο στρατόπεδο συγκεντρώθηκαν περίπου 23.000 άνθρωποι.
Το «Οικογενειακό Στρατόπεδο Τσιγγάνων»
Σε αντίθεση με τους Εβραίους κρατουμένους, οι Σίντι και Ρομά δεν υποβάλλονταν αρχικά σε άμεση διαλογή μεταξύ «ικανούς για εργασία» και «ανίκανους προς εργασία». Αντίθετα, κρατούνταν οικογενειακώς στο λεγόμενο Zigeunerlager, το «στρατόπεδο τσιγγάνων», τμήμα Β ΙΙe του Μπίρκεναου. Εκεί εγκαταστάθηκαν σε 32 παραπήγματα για στέγαση και έξι παραπήγματα που λειτουργούσαν ως στοιχειώδεις χώροι υγιεινής.
Οι συνθήκες διαβίωσης ήταν απάνθρωπες. Σε κάθε παράπηγμα στοιβάζονταν έως και 800 άτομα, ενώ ο χώρος ήταν σχεδιασμένος για 200. Το «πάτωμα» ήταν από λάσπη, η υγρασία και το κρύο διαπεραστικά, το νερό ακατάλληλο για πόση. Οι κρατούμενοι στερούνταν ρούχα και στοιχειώδη υγιεινή, ενώ τα συσσίτια ήταν ελάχιστα: ένα κομμάτι ψωμί μοιραζόταν σε πέντε άτομα, λίγη μαρμελάδα, ραπανάκια, και σπανίως μικρές ποσότητες σαλάμι ή μαργαρίνη.
Το αποτέλεσμα ήταν να εξαπλωθούν αστραπιαία ασθένειες: τύφος, φυματίωση, διφθερίτιδα, οστρακιά. Ιδιαίτερα τα παιδιά υπέφεραν από το τρομερό νόσημα Noma, που κατέστρεφε τα πρόσωπά τους. Ο θάνατος από την πείνα και τις ασθένειες θέριζε καθημερινά.
Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, οι κρατούμενοι υφίσταντο ταπεινώσεις, ξυλοδαρμούς, βιασμούς και βασανιστήρια από τους άνδρες των SS. Ορισμένοι πυροβολούσαν παιδιά για διασκέδαση. Οι απόπειρες απόδρασης ήταν σπάνιες και σχεδόν πάντα κατέληγαν σε εκτελέσεις.
Η «εργασία-τιμωρία»
Πολλοί Σίντι και Ρομά εξαναγκάζονταν σε βαριές οικοδομικές και χωματουργικές εργασίες. Υπήρχε μάλιστα μια ώρα την ημέρα, μεταξύ 9 και 10 το πρωί, που αποκαλούνταν «εργασία-τιμωρία»: οι κρατούμενοι έπρεπε να σπρώχνουν βαριά καρότσια τρέχοντας. Όποιος έπεφτε ή αδυνατούσε να συνεχίσει, ξυλοκοπούνταν μέχρι θανάτου. Υπολογίζεται ότι μόνο από αυτήν την πρακτική χάνονταν καθημερινά δεκάδες άνθρωποι.
Μαζικές δολοφονίες πριν την εκκαθάριση
Ήδη από το 1943 πραγματοποιήθηκαν μαζικές εκτελέσεις Σίντι και Ρομά στους θαλάμους αερίων. Τον Μάρτιο του 1943, 1.700 άνθρωποι από την πόλη Μπιελιτσόκ της Πολωνίας δολοφονήθηκαν μαζικά. Τον Μάιο της ίδιας χρονιάς, άλλοι 1.035, από το Μπιελιστόκ και την Αυστρία, είχαν το ίδιο τέλος.
Η οριστική όμως εξόντωση του «οικογενειακού στρατοπέδου» αποφασίστηκε το καλοκαίρι του 1944, καθώς ο Κόκκινος Στρατός πλησίαζε και οι Ναζί προσπαθούσαν να «εκκαθαρίσουν» τα στρατόπεδα. Οι ικανοί για εργασία μεταφέρθηκαν σε άλλα στρατόπεδα όπως το Μπούχενβαλντ, το Ράβενσμπρικ και το Φλόσενμπουργκ. Οι υπόλοιποι είχαν πια προορισμό τον θάνατο.
Η νύχτα της 2ας Αυγούστου 1944
Το βράδυ της 2ας Αυγούστου 1944, αφού έφυγε το τελευταίο τρένο με όσους θεωρήθηκαν «χρήσιμοι» για καταναγκαστικά έργα, οι άνδρες των SS περικύκλωσαν το στρατόπεδο τσιγγάνων. Περίπου 2.897 άτομα, κυρίως γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι, διατάχθηκαν να εγκαταλείψουν τα παραπήγματά τους. Αντιλήφθηκαν ότι τους οδηγούσαν στους θαλάμους αερίων και αντέδρασαν σθεναρά: φώναζαν, έκλαιγαν, πετούσαν ό,τι έβρισκαν. Η αντίσταση τους καθυστέρησε την επιχείρηση, αλλά δεν την απέτρεψε.
Ο Ρούντολφ Ες, διοικητής του στρατοπέδου, παραδέχτηκε αργότερα ότι καμία επιχείρηση εξόντωσης δεν ήταν τόσο δύσκολη όσο εκείνη. Παρά τα παρακάλια και τις ικεσίες –«Είμαστε Γερμανοί! Δεν κάναμε τίποτα κακό. Θέλουμε να ζήσουμε»– οι κρατούμενοι οδηγήθηκαν γυμνοί στους θαλάμους αερίων. Τα ουρλιαχτά τους ακούγονταν σε όλο το στρατόπεδο μέχρι που το αέριο ολοκλήρωσε τη φονική του δράση. Επειδή τα κρεματόρια δεν λειτουργούσαν εκείνη τη μέρα, τα πτώματα κάηκαν σε λάκκους.
Ο απολογισμός
Από τους περίπου 23.000 Σίντι και Ρομά που μεταφέρθηκαν στο Άουσβιτς – Μπίρκεναου, επέζησαν μόλις μερικές εκατοντάδες. Συνολικά, οι ιστορικοί υπολογίζουν ότι από 220.000 έως 500.000 Σίντι και Ρομά δολοφονήθηκαν από τους Ναζί και τους συνεργάτες τους κατά τα έτη 1939–1945. Η γενοκτονία αυτή έχει μείνει γνωστή με διάφορες ονομασίες στη γλώσσα των Ρομά: Pharrajimos (καταστροφή), Samudaripen (μαζική δολοφονία), Porrajmos ή Potajmos (παραβίαση, βιασμός).
Η αναγνώριση της γενοκτονίας των Ρομά υπήρξε αργή. Για δεκαετίες, τα δεινά τους επισκιάστηκαν από την τεράστιας κλίμακας εξόντωση των Εβραίων. Μόλις τις τελευταίες δεκαετίες οι ευρωπαϊκοί θεσμοί και η ιστορική έρευνα άρχισαν να αποδίδουν τη δέουσα προσοχή σε αυτό το κομμάτι του Ολοκαυτώματος.
Επίλογος
Η ιστορία του Ολοκαυτώματος των Σίντι και Ρομά μας υπενθυμίζει ότι ο ναζιστικός μηχανισμός εξόντωσης στόχευσε πολλαπλές ομάδες ανθρώπων: Εβραίους, Σλάβους, άτομα με αναπηρίες, πολιτικούς αντιφρονούντες, ομοφυλόφιλους, Σίντι και Ρομά. Όλοι αυτοί χαρακτηρίστηκαν «ανεπιθύμητοι» στο πλαίσιο μιας ιδεολογίας που απέρριπτε την ίδια την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Η 2α Αυγούστου, Ημέρα Μνήμης για το Ολοκαύτωμα των Ρομά, δεν είναι απλώς μια τελετουργική υπενθύμιση. Είναι μια ηθική υποχρέωση: να θυμόμαστε τα θύματα, να αναγνωρίζουμε την αλήθεια, να διδάσκουμε στις νεότερες γενιές ότι ο ρατσισμός, η μισαλλοδοξία και η περιφρόνηση για τον Άλλο μπορούν να οδηγήσουν στην καταστροφή.
Η μνήμη είναι το αντίδοτο στη λήθη· και η γνώση, η ισχυρότερη άμυνα απέναντι στην επανάληψη της Ιστορίας.
Διαβάστε ακόμη
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου
Τα σχόλια απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των αναγνωστών