Στο επίκεντρο αυτών των διεργασιών βρέθηκε η Ιταλία και η Αυστροουγγαρία, δύο δυνάμεις που, παρά τις επιμέρους διαφορές τους, είχαν έναν κοινό στόχο: να αποτρέψουν την υπερβολική ενίσχυση της ελληνικής και της σλαβικής παρουσίας στην Αδριατική και να διασφαλίσουν τη δημιουργία ενός αλβανικού κρατικού μορφώματος, το οποίο θα λειτουργούσε ως ανάχωμα στην επέκταση των ανταγωνιστών τους.
Για τον Ελληνισμό της Ηπείρου, και ιδιαίτερα για τους ελληνικούς πληθυσμούς των περιοχών που έμειναν τελικά έξω από τα σύνορα της Ελλάδας, οι αποφάσεις εκείνης της περιόδου θα σηματοδοτούσαν την απαρχή μιας μακράς και οδυνηρής ιστορικής περιπέτειας.
Το αλβανικό εθνικό κίνημα και οι ανταγωνισμοί των Μεγάλων Δυνάμεων
Στα τέλη του 19ου αιώνα, το αλβανικό εθνικό κίνημα άρχισε να αποκτά εντονότερη πολιτική και οργανωτική παρουσία. Η συγκρότηση της Αλβανικής Εθνικής Αναγέννησης, η ανάπτυξη εκπαιδευτικών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων και οι προσπάθειες για την καθιέρωση της αλβανικής γλώσσας συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας νέας εθνικής συνείδησης. Ωστόσο, η πορεία προς τη δημιουργία ανεξάρτητου κράτους δεν ήταν ούτε αυτονόητη ούτε γραμμική. Οι πληθυσμοί των οθωμανικών διοικητικών περιφερειών που συνδέονταν με το αλβανικό εθνικό κίνημα δεν αποτελούσαν εξαρχής ένα ενιαίο πολιτικό σώμα με κοινές επιδιώξεις. Οι θρησκευτικές, τοπικές και κοινωνικές διαφοροποιήσεις, αλλά και οι διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις, καθιστούσαν το ζήτημα ιδιαίτερα σύνθετο.
Η Ιταλία και η Αυστροουγγαρία, αντιλαμβανόμενες τη στρατηγική σημασία της δυτικής Βαλκανικής, άρχισαν να υποστηρίζουν ενεργότερα την προοπτική δημιουργίας μιας αυτόνομης και στη συνέχεια ανεξάρτητης Αλβανίας. Η Αδριατική αποτελούσε ζωτικό χώρο για τα συμφέροντά τους και η δημιουργία ενός νέου κράτους θα περιόριζε τις δυνατότητες επέκτασης της Σερβίας και, κυρίως, της Ελλάδας προς τις ακτές της.
Η υποστήριξη αυτή δεν ήταν ανιδιοτελής. Αποτελούσε μέρος ενός ευρύτερου γεωπολιτικού σχεδιασμού, μέσα από τον οποίο οι δύο αυτοκρατορικές δυνάμεις επιδίωκαν να αποκτήσουν αποφασιστική επιρροή στη διαμόρφωση της νέας βαλκανικής πραγματικότητας.
Η επανάσταση των Νεοτούρκων το 1908 αποτέλεσε έναν ακόμη καθοριστικό σταθμό. Οι αρχικές υποσχέσεις για συνταγματικές ελευθερίες και ισότητα των εθνοτήτων γρήγορα συγκρούστηκαν με την πολιτική συγκεντρωτισμού και τουρκικού εθνικισμού της νέας εξουσίας. Οι αντιδράσεις που ακολούθησαν ενίσχυσαν τις αλβανικές διεκδικήσεις για αυτονομία, εκπαίδευση στη μητρική γλώσσα και διοικητική αναγνώριση.
Οι εξεγέρσεις της περιόδου 1910–1912, με αποκορύφωμα την εξέγερση του καλοκαιριού του 1912, έφεραν το αλβανικό ζήτημα στο επίκεντρο των ευρωπαϊκών διπλωματικών εξελίξεων.
Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος και η ανακήρυξη της ανεξαρτησίας
Τον Οκτώβριο του 1912 ξέσπασε ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος, με τη συμμετοχή της Ελλάδας, της Σερβίας, της Βουλγαρίας και του Μαυροβουνίου εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η κατάρρευση της οθωμανικής κυριαρχίας δημιούργησε μια νέα πραγματικότητα. Οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις προέλασαν στην Ήπειρο, απελευθερώνοντας τα Ιωάννινα και προχωρώντας προς τις περιοχές της Βορείου Ηπείρου. Παράλληλα, οι σερβικές και μαυροβουνιακές δυνάμεις κατέλαβαν εκτεταμένες περιοχές που διεκδικούσε το αλβανικό εθνικό κίνημα.
Για τους Αλβανούς εθνικιστές, η εξέλιξη αυτή δημιουργούσε τον κίνδυνο διαμελισμού των περιοχών που θεωρούσαν τμήμα της μελλοντικής τους πατρίδας. Η ανάγκη συγκρότησης ενός ανεξάρτητου κράτους έγινε πλέον επιτακτική.
Στις 28 Νοεμβρίου 1912, ο Ισμαήλ Κεμάλ, ύστερα από διαβουλεύσεις με Αλβανούς πολιτικούς και επαφές με ευρωπαϊκούς διπλωματικούς κύκλους, συγκάλεσε την Εθνοσυνέλευση στην Αυλώνα και ανακήρυξε την ανεξαρτησία της Αλβανίας.
Η ανακήρυξη αυτή πραγματοποιήθηκε ενώ ο πόλεμος βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη και οι πραγματικές δυνατότητες ελέγχου της νέας κυβέρνησης ήταν περιορισμένες. Η προσωρινή κυβέρνηση της Αυλώνας δεν είχε καταφέρει να επιβάλει την εξουσία της στο σύνολο των περιοχών που διεκδικούσε.
Η ανεξαρτησία, επομένως, δεν αποτελούσε ακόμη ένα διεθνώς κατοχυρωμένο και εδαφικά διαμορφωμένο κρατικό καθεστώς. Ήταν μια πολιτική διακήρυξη, η οποία χρειαζόταν την αναγνώριση των Μεγάλων Δυνάμεων.
Και ακριβώς εκεί θα παιζόταν το μεγάλο διπλωματικό παιχνίδι.
Η Διάσκεψη του Λονδίνου: Το αλβανικό κράτος στον χάρτη των Μεγάλων Δυνάμεων
Στις 17 Δεκεμβρίου 1912 άρχισε στο Λονδίνο η Διάσκεψη των Πρεσβευτών των έξι Μεγάλων Δυνάμεων: της Μεγάλης Βρετανίας, της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Αυστροουγγαρίας, της Ρωσίας και της Ιταλίας.
Το αλβανικό ζήτημα βρέθηκε στο επίκεντρο των διαπραγματεύσεων. Αρχικά εξετάστηκε η προοπτική δημιουργίας μιας αυτόνομης Αλβανίας υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου, με διεθνείς εγγυήσεις. Στη συνέχεια, όμως, επικράτησε η λύση ενός ανεξάρτητου και κυρίαρχου κράτους.
Η Αυστροουγγαρία και η Ιταλία διαδραμάτισαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην προώθηση αυτής της λύσης. Η Βιέννη δεν επιθυμούσε την έξοδο της Σερβίας στην Αδριατική, ενώ η Ρώμη αντιμετώπιζε με ιδιαίτερη ανησυχία την προοπτική ενίσχυσης της Ελλάδας στην περιοχή.
Το αποτέλεσμα ήταν ένας συμβιβασμός των Μεγάλων Δυνάμεων, ο οποίος δεν στηρίχθηκε αποκλειστικά στις εθνικές και πληθυσμιακές πραγματικότητες, αλλά κυρίως στην ισορροπία των διεθνών συμφερόντων.
Στις 29 Ιουλίου 1913, η Διάσκεψη αποφάσισε τη συγκρότηση της Αλβανίας ως αυτόνομου, κυρίαρχου και κληρονομικού πριγκιπάτου, υπό την εγγύηση των έξι Δυνάμεων. Αποκλείστηκε κάθε μορφή επικυριαρχίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ενώ η πολιτική διοίκηση και τα οικονομικά του νέου κράτους τέθηκαν υπό τον έλεγχο διεθνούς επιτροπής.
Η απόφαση αυτή αποτέλεσε τη διεθνή θεσμική κατοχύρωση της αλβανικής ανεξαρτησίας.
Το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας και ο διαμελισμός της Ηπείρου
Ενώ οι Μεγάλες Δυνάμεις διαπραγματεύονταν την ανεξαρτησία και τα σύνορα της Αλβανίας, ο Ελληνισμός της Ηπείρου βρισκόταν αντιμέτωπος με μια εξέλιξη που θα καθόριζε την ιστορική του πορεία για τις επόμενες δεκαετίες.
Οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις είχαν απελευθερώσει τα Ιωάννινα και είχαν προωθηθεί σε περιοχές της σημερινής νότιας Αλβανίας, όπου υπήρχαν ισχυρές και ιστορικά εδραιωμένες ελληνικές κοινότητες.
Ωστόσο, η στρατιωτική πραγματικότητα δεν αποδείχθηκε αρκετή για να καθορίσει τα σύνορα. Οι διπλωματικές αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων υπερίσχυσαν των ελληνικών εδαφικών διεκδικήσεων.
Η ελληνική κυβέρνηση βρέθηκε μπροστά σε ένα ιδιαίτερα δύσκολο δίλημμα, καθώς η διεθνής αναγνώριση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου συνδέθηκε διπλωματικά με την εγκατάλειψη των ελληνικών διεκδικήσεων στη Βόρειο Ήπειρο.
Στις 17 Δεκεμβρίου 1913, το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας καθόρισε την ελληνοαλβανική μεθόριο, εντάσσοντας στο νεοσύστατο αλβανικό κράτος περιοχές με ισχυρή ελληνική παρουσία, όπως το Αργυρόκαστρο, η Κορυτσά, οι Άγιοι Σαράντα και η Χειμάρρα.
Έτσι, η ιστορική και γεωγραφική ενότητα της Ηπείρου διασπάστηκε από μια διεθνή συνοριακή γραμμή, η οποία χαράχθηκε με βάση τις γεωπολιτικές ισορροπίες της εποχής.
Η απόφαση προκάλεσε έντονη αντίδραση στους ελληνικούς πληθυσμούς της περιοχής, οι οποίοι δεν αποδέχθηκαν αδιαμαρτύρητα την ένταξή τους στο νέο κράτος.
Η αντίσταση των Βορειοηπειρωτών και η ανακήρυξη της Αυτονομίας
Η εφαρμογή των αποφάσεων της Φλωρεντίας συνάντησε την αποφασιστική αντίσταση των κατοίκων της Βορείου Ηπείρου.
Οι ελληνικές κοινότητες, οι οποίες είχαν αναπτύξει επί αιώνες ισχυρούς δεσμούς με τον ελληνικό πολιτισμό, την παιδεία και την Ορθόδοξη Εκκλησία, δεν ήταν διατεθειμένες να αποδεχθούν την πολιτική τους υπαγωγή σε ένα κράτος του οποίου η διοικητική και θεσμική συγκρότηση βρισκόταν ακόμη σε εμβρυακό στάδιο.
Η αποχώρηση του ελληνικού στρατού και η προσπάθεια εγκατάστασης αλβανικών διοικητικών και στρατιωτικών αρχών προκάλεσαν αντιδράσεις και ένοπλες συγκρούσεις.
Στις 17 Φεβρουαρίου 1914, στο Αργυρόκαστρο, ανακηρύχθηκε η Αυτονομία της Βορείου Ηπείρου, με επικεφαλής τον Γεώργιο Χρηστάκη-Ζωγράφο, πρώην υπουργό Εξωτερικών της Ελλάδας και καταγόμενο από τη Λούντζη.
Η Προσωρινή Κυβέρνηση της Αυτονόμου Ηπείρου ανέλαβε την οργάνωση της αντίστασης και την υπεράσπιση των δικαιωμάτων του τοπικού πληθυσμού.
Ο αγώνας δεν περιορίστηκε σε στρατιωτικές ενέργειες. Αποτέλεσε και μια πολιτική διεκδίκηση απέναντι στις αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων, με αίτημα την αυτοδιοίκηση και τη διασφάλιση της ελληνικής παιδείας, της γλώσσας και της θρησκευτικής ελευθερίας.
Η αντίσταση των Βορειοηπειρωτών υποχρέωσε τελικά τη διεθνή επιτροπή να αναζητήσει συμβιβαστική λύση.
Το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας: Η διεθνής αναγνώριση της Αυτονομίας
Στις 17 Μαΐου 1914 υπογράφηκε στην Κέρκυρα το περίφημο Πρωτόκολλο της Κέρκυρας, ύστερα από διαπραγματεύσεις μεταξύ των εκπροσώπων της Βορείου Ηπείρου και της Διεθνούς Επιτροπής Ελέγχου.
Το Πρωτόκολλο προέβλεπε ένα ειδικό καθεστώς αυτονομίας για τις περιοχές του Αργυροκάστρου και της Κορυτσάς, οι οποίες παρέμεναν τυπικά εντός των συνόρων της Αλβανίας.
Οι ρυθμίσεις του περιλάμβαναν:
- Αυτονομία στην τοπική διοίκηση.
- Δικαίωμα χρήσης της ελληνικής γλώσσας στην εκπαίδευση και στη δημόσια ζωή.
- Διασφάλιση των θρησκευτικών δικαιωμάτων και των προνομίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
- Τοπικές αστυνομικές και διοικητικές δομές.
- Ειδικές εγγυήσεις για την προστασία των εκπαιδευτικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων των κατοίκων.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις ενέκριναν το Πρωτόκολλο την 1η Ιουλίου 1914, ενώ η αλβανική κυβέρνηση αποδέχθηκε τις προβλέψεις του.
Επρόκειτο για μια σημαντική διπλωματική επιτυχία του Βορειοηπειρωτικού Ελληνισμού, καθώς για πρώτη φορά αναγνωρίζονταν διεθνώς συγκεκριμένες εγγυήσεις αυτονομίας για τις ελληνικές περιοχές που είχαν ενταχθεί στο αλβανικό κράτος.
Ωστόσο, η έκρηξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και η κατάρρευση της αλβανικής πολιτικής και διοικητικής οργάνωσης δεν επέτρεψαν την πλήρη εφαρμογή των συμφωνηθέντων. Το καθεστώς αυτονομίας έμεινε ουσιαστικά μετέωρο, παρά τη διεθνή έγκρισή του.
Μια ιστορική εκκρεμότητα που δεν έκλεισε ποτέ
Η δημιουργία του αλβανικού κράτους το 1912–1913 υπήρξε αναμφίβολα ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης βαλκανικής ιστορίας. Για τον Βορειοηπειρωτικό Ελληνισμό, όμως, η ίδια ιστορική εξέλιξη σήμανε την απαρχή μιας μακράς περιόδου πολιτικών ανατροπών, αμφισβητήσεων και αγώνων για τη διατήρηση της εθνικής και πολιτιστικής του ταυτότητας.
Οι αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων δεν έλαβαν υπόψη αποκλειστικά τις ιστορικές, πληθυσμιακές και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες της Ηπείρου. Η γεωπολιτική αντιπαράθεση, οι στρατηγικοί υπολογισμοί και η επιδίωξη ελέγχου της Αδριατικής αποδείχθηκαν καθοριστικοί παράγοντες.
Η Βόρειος Ήπειρος βρέθηκε έτσι έξω από τα ελληνικά σύνορα, παρά τις αντιδράσεις του ελληνικού πληθυσμού της και παρά τη στρατιωτική παρουσία της Ελλάδας στην περιοχή κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων.
Το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας απέδειξε ότι το ζήτημα δεν είχε κλείσει οριστικά ούτε στο διεθνές επίπεδο. Η αναγνώριση ειδικού καθεστώτος αυτονομίας αποτέλεσε έμπρακτη παραδοχή ότι η περιοχή είχε ιδιαίτερες εθνικές, θρησκευτικές και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες που απαιτούσαν ξεχωριστές εγγυήσεις.
Από εκείνη τη στιγμή, ο Βορειοηπειρωτικός Ελληνισμός εισήλθε σε μια νέα ιστορική εποχή. Μια εποχή κατά την οποία η διατήρηση της γλώσσας, της παιδείας, της Ορθόδοξης πίστης και της ελληνικής εθνικής συνείδησης θα αποτελούσε καθημερινό αγώνα.
Και αυτή ακριβώς είναι η ιστορική διάσταση της γέννησης του αλβανικού κράτους που δεν πρέπει να ξεχνάμε: τα σύνορα χαράχθηκαν από τις Μεγάλες Δυνάμεις, αλλά οι συνέπειες των αποφάσεών τους τις πλήρωσαν επί γενιές οι άνθρωποι που βρέθηκαν από τη μία ή την άλλη πλευρά τους.
Διαβάστε ακόμη
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου
Τα σχόλια απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των αναγνωστών