Το ιστορικό πλαίσιο
Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο ξεκίνησε στις 20 Ιουλίου 1974, με την επιχείρηση «Αττίλας Ι», ύστερα από το πραξικόπημα της χούντας των Αθηνών και της ΕΟΚΑ Β΄ εναντίον του Προέδρου Μακαρίου. Παρά την κατάπαυση του πυρός στις 22 Ιουλίου, η Τουρκία παραβίαζε συστηματικά την εκεχειρία, καταλαμβάνοντας σταδιακά νέα εδάφη. Η δεύτερη φάση της εισβολής, γνωστή ως «Αττίλας ΙΙ», ξεκίνησε στις 14 Αυγούστου 1974, με την κατάληψη του 37% του κυπριακού εδάφους.
Την ίδια περίοδο, η Ελλάδα βρισκόταν σε συνθήκες πλήρους πολιτικής ρευστότητας. Η στρατιωτική χούντα είχε καταρρεύσει στις 23 Ιουλίου και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε επιστρέψει από το Παρίσι για να σχηματίσει κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Οι ένοπλες δυνάμεις ήταν αποδιοργανωμένες, οι διεθνείς ισορροπίες εύθραυστες και η κοινή γνώμη συγκλονισμένη από τα γεγονότα στην Κύπρο.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Καραμανλής βρέθηκε αντιμέτωπος με το δίλημμα μιας ενδεχόμενης στρατιωτικής εμπλοκής εναντίον της Τουρκίας, κάτι που όμως θα οδηγούσε σε ευρύτερη ελληνοτουρκική σύρραξη με απρόβλεπτες συνέπειες. Η Δύση, και ειδικά οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Μεγάλη Βρετανία, επέδειξαν αδράνεια. Ούτε το ΝΑΤΟ, στο οποίο ανήκαν και οι δύο χώρες, παρενέβη για να αποτρέψει την τουρκική επιθετικότητα. Αυτό το γεγονός υπήρξε καθοριστικό για τη δραματική απόφαση που ακολούθησε.
Το πολεμικό συμβούλιο και το αδιέξοδο
Τα ξημερώματα της 14ης Αυγούστου 1974, όταν οι πληροφορίες για τη νέα τουρκική επίθεση έφτασαν στην Αθήνα, συγκλήθηκε ένα έκτακτο πολεμικό συμβούλιο στο ελληνικό Πεντάγωνο. Παρόντες ήταν ο Καραμανλής, ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Ευάγγελος Αβέρωφ, ο υπουργός Συντονισμού Γεώργιος Ράλλης και οι αρχηγοί των Ενόπλων Δυνάμεων.
Ο Καραμανλής, οργισμένος από τη στάση των συμμάχων και την τουρκική επιθετικότητα, έδωσε αρχικά εντολή να κινηθούν ελληνικά υποβρύχια και αεροσκάφη προς την Κύπρο. Ωστόσο, η στρατιωτική ηγεσία αντιτάχθηκε, επικαλούμενη επιχειρησιακές αδυναμίες και τον κίνδυνο ολοκληρωτικής καταστροφής των δυνάμεων. Οι πληροφορίες για την κατάσταση των ελληνικών «Φάντομ» και των υποβρυχίων διίστανται: οι τότε πιλότοι υποστήριξαν αργότερα ότι οι δυνάμεις ήταν σε θέση να δράσουν, όμως οι πολιτικές συνθήκες δεν το επέτρεπαν.
Απογοητευμένος από την αδράνεια των στρατιωτικών και την έλλειψη ρεαλιστικών επιλογών, ο Καραμανλής στράφηκε προς το διπλωματικό πεδίο. Η απόφασή του να αποσύρει την Ελλάδα από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ αποτέλεσε έναν τρόπο να καταδείξει τη δυσαρέσκεια της χώρας απέναντι στη Συμμαχία, που επέτρεψε την κατάλυση της κυπριακής ανεξαρτησίας από ένα μέλος της.
Η απόφαση της αποχώρησης
Η απόφαση ελήφθη τα ξημερώματα της 14ης Αυγούστου. Ο Καραμανλής κάλεσε τηλεφωνικά τον Άγγελο Βλάχο, γενικό γραμματέα του Υπουργείου Εξωτερικών, και του είπε τη χαρακτηριστική φράση: «Φεύγουμε από το ΝΑΤΟ». Ο Βλάχος ανέλαβε να ετοιμάσει τις διπλωματικές νότες που θα επιδίδονταν στις κυβερνήσεις των χωρών-μελών και στο στρατηγείο της Συμμαχίας στις Βρυξέλλες.
Η ανακοίνωση δόθηκε το πρωί της ίδιας ημέρας. Ήταν μια κίνηση που αιφνιδίασε τη διεθνή κοινότητα. Η Ελλάδα αποχωρούσε όχι από το ΝΑΤΟ συνολικά, αλλά από το στρατιωτικό του σκέλος, διατηρώντας τη συμμετοχή της στο πολιτικό επίπεδο. Η κίνηση είχε διπλό μήνυμα: από τη μία, καταγγελία της αδράνειας της Συμμαχίας· από την άλλη, αποφυγή πλήρους ρήξης με τη Δύση, κάτι που θα μπορούσε να εκληφθεί ως προσέγγιση προς τη Σοβιετική Ένωση εν μέσω Ψυχρού Πολέμου.
Οι πρώτες αντιδράσεις
Η είδηση της αποχώρησης έγινε δεκτή στην Ελλάδα με κύμα ενθουσιασμού. Ύστερα από χρόνια υποτέλειας και εξάρτησης από τις Ηνωμένες Πολιτείες, η πράξη αυτή ερμηνεύτηκε ως πράξη εθνικής αξιοπρέπειας και πολιτικής χειραφέτησης. Οι περισσότερες πολιτικές δυνάμεις, από την Κεντροαριστερά έως την Αριστερά, επιδοκίμασαν την απόφαση. Ο Ανδρέας Παπανδρέου τη χαρακτήρισε «εθνική ενέργεια», ενώ η ΕΔΑ και το ΚΚΕ Εσωτερικού μίλησαν για «θαρραλέα στάση».
Ακόμη και στον διεθνή τύπο, η αποχώρηση παρουσιάστηκε ως πράξη διαμαρτυρίας ενός αδικημένου συμμάχου. Παρά ταύτα, οι κυβερνήσεις των δυτικών χωρών αντέδρασαν με ανησυχία. Στο στρατηγείο του ΝΑΤΟ, ο Γενικός Γραμματέας Γιόζεφ Λουνς προσπάθησε να επικοινωνήσει με τον Ευάγγελο Αβέρωφ, πιστεύοντας ότι η Ελλάδα ίσως μπλοφάρει. Η απάντηση του Έλληνα υπουργού ήταν ξεκάθαρη: «Δεν πρόκειται για ελιγμό. Αποχωρούμε πραγματικά. We mean business».
Η Συμμαχία συνειδητοποίησε ότι έχανε ένα στρατηγικό κρίκο στην αλυσίδα της άμυνας του Νότου. Από την Ιταλία έως την Τουρκία δημιουργήθηκε ένα κενό 1.000 ναυτικών μιλίων. Η αποχώρηση 240 Ελλήνων αξιωματικών από τις ευρωπαϊκές εγκαταστάσεις του ΝΑΤΟ, 200 από το Αρχηγείο της Σμύρνης και 35.000 στρατιωτών από τα σύνορα με τη Βουλγαρία αποδυνάμωσε αισθητά την επιχειρησιακή διάταξη της Συμμαχίας.
Η «Μεραρχία Κρήτης» και το αδιέξοδο της στρατιωτικής απάντησης
Παρά την αποχώρηση από το ΝΑΤΟ, στην Αθήνα εξετάστηκε σοβαρά το ενδεχόμενο αποστολής ελληνικής μεραρχίας στην Κύπρο. Η λεγόμενη «Μεραρχία Κρήτης» συγκροτήθηκε ταχύτατα και στις 19 Αυγούστου 1974 ήταν έτοιμη να αναχωρήσει για τη Μεγαλόνησο. Ο στρατηγός Βορρηάς είχε τεθεί επικεφαλής της, ενώ σύμφωνα με μαρτυρίες, ο ίδιος ο Καραμανλής είχε εκφράσει την πρόθεση να ηγηθεί προσωπικά της αποστολής για λόγους διεθνούς συμβολισμού και ασφάλειας.
Ωστόσο, η Βρετανία —μία από τις εγγυήτριες δυνάμεις της Κύπρου— αρνήθηκε να εγγυηθεί την ασφάλεια της νηοπομπής, κατόπιν συνεννόησης με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η αποστολή ακυρώθηκε, καθώς ο κίνδυνος να βυθιστεί ο ελληνικός στόλος ήταν τεράστιος. Ο Αβέρωφ, πικραμένος αλλά ρεαλιστής, φέρεται να είπε: «Αν χρειαστεί, θα πολεμήσει ηρωικά και ο τελευταίος άνδρας. Έτσι θα δει ο κόσμος το μέγεθος της αδικίας».
Η στρατηγική σημασία της αποχώρησης
Η αποχώρηση της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ είχε βαθιές γεωπολιτικές συνέπειες. Πέρα από τη συμβολική της διάσταση, ανέδειξε το πρόβλημα των «διπλών μελών» της Συμμαχίας, Ελλάδας και Τουρκίας, που συγκρούονταν μεταξύ τους χωρίς το ΝΑΤΟ να μπορεί να επέμβει.
Για την Ελλάδα, η αποχώρηση ήταν μια κίνηση ανασύνταξης και ταυτόχρονα πίεσης προς τους συμμάχους. Ο Καραμανλής επιδίωξε να καταδείξει ότι η χώρα δεν θα δεχόταν άλλο να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον μέλος. Παράλληλα, ήθελε να κερδίσει χρόνο για την εσωτερική σταθεροποίηση, την αποχουντοποίηση των ενόπλων δυνάμεων και την αποκατάσταση της διεθνούς αξιοπιστίας της χώρας.
Για το ΝΑΤΟ, όμως, η ελληνική αποχώρηση δημιούργησε σοβαρό επιχειρησιακό πρόβλημα. Η Συμμαχία απώλεσε πρόσβαση σε ζωτικής σημασίας εγκαταστάσεις, όπως η βάση της Σούδας, ένα από τα καλύτερα φυσικά λιμάνια της Μεσογείου. Επιπλέον, ενισχύθηκε ο φόβος ότι η Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να εκμεταλλευθεί την ελληνική δυσαρέσκεια για να αυξήσει την επιρροή της στα Βαλκάνια.
Οι διπλωματικές ισορροπίες και η διεθνής απομόνωση
Παρά την εθνική υπερηφάνεια που προκάλεσε η αποχώρηση, η Ελλάδα βρέθηκε για ένα διάστημα σε σχετική διεθνή απομόνωση. Οι σύμμαχοι αντιμετώπισαν με ψυχρότητα την απόφαση Καραμανλή, ενώ η Τουρκία, εκμεταλλευόμενη το κενό, εδραίωσε πλήρως τα τετελεσμένα στην Κύπρο.
Η Διάσκεψη της Γενεύης που ακολούθησε δεν απέφερε ουσιαστικά αποτελέσματα. Οι Τούρκοι συμμετείχαν τυπικά στις διαπραγματεύσεις, κερδίζοντας χρόνο για να ενισχύσουν τη στρατιωτική τους παρουσία στο νησί. Όταν ξεκίνησε η δεύτερη φάση της εισβολής, η Ελλάδα δεν είχε κανένα μέσο να αντιδράσει αποτελεσματικά.
Η αποχώρηση από το ΝΑΤΟ, αν και θεμιτή ως πολιτική διαμαρτυρία, δεν απέτρεψε την παγίωση της κατοχής στην Κύπρο. Αντίθετα, για ορισμένους αναλυτές, η απουσία της Ελλάδας από τους νατοϊκούς μηχανισμούς διευκόλυνε την Τουρκία να εδραιώσει την παρουσία της χωρίς ουσιαστική δυτική αντίδραση.
Η επιστροφή στο ΝΑΤΟ
Η Ελλάδα παρέμεινε εκτός του στρατιωτικού σκέλους του ΝΑΤΟ για περίπου έξι χρόνια. Το 1980, επί κυβέρνησης Γεωργίου Ράλλη, αποφασίστηκε η επανένταξη, με τη συγκατάθεση και του τότε Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Καραμανλή. Οι δυτικές κυβερνήσεις χαιρέτισαν την εξέλιξη, ενώ η Σοβιετική Ένωση, μέσω του πρακτορείου TASS, σχολίασε δηκτικά ότι η Ελλάδα «υπέκυψε στις πιέσεις των Δυτικών».
Η επιστροφή συνέπεσε με μια εποχή ανασύνθεσης του διεθνούς σκηνικού, λίγο πριν από την κρίση του Αφγανιστάν και την αναζωπύρωση του Ψυχρού Πολέμου. Παράλληλα, στο εσωτερικό, η χώρα ετοιμαζόταν να μπει στη νέα πολιτική εποχή του Ανδρέα Παπανδρέου και του ΠΑΣΟΚ, που, παρά τη ρητορική του «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο», δεν αμφισβήτησε τελικά τη δυτική πορεία της Ελλάδας.
Η ιστορική αποτίμηση
Η αποχώρηση από το ΝΑΤΟ το 1974 παραμένει ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα επεισόδια της μεταπολεμικής μας ιστορίας. Από τη μία πλευρά, υπήρξε μια πράξη εθνικής αξιοπρέπειας και πολιτικού θάρρους, που σηματοδότησε το τέλος της εξάρτησης από τους στρατιωτικούς προστάτες της Δύσης. Από την άλλη, λειτούργησε ως μονομερής ενέργεια διαμαρτυρίας χωρίς απτό στρατηγικό αποτέλεσμα, καθώς δεν απέφερε καμία ουσιαστική μεταβολή στο Κυπριακό.
Ο ίδιος ο Καραμανλής, χρόνια αργότερα, αναγνώρισε ότι ίσως επρόκειτο για «ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά του λάθη». Ωστόσο, στο συλλογικό υποσυνείδητο, η πράξη εκείνη καταγράφηκε ως απόδειξη πολιτικού σθένους και ανεξαρτησίας. Ανέδειξε έναν ηγέτη που, μέσα σε συνθήκες εθνικής ταπείνωσης, τόλμησε να σταθεί απέναντι στους ισχυρούς, έστω και συμβολικά.
Επίλογος
Η αποχώρηση της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ το 1974 δεν μπορεί να ιδωθεί αποκομμένη από το συνολικό πλαίσιο της εποχής. Ήταν μια πράξη διαμαρτυρίας απέναντι στην αδικία που υπέστη ο Ελληνισμός της Κύπρου, μια προσπάθεια ανάκτησης της αξιοπρέπειας ενός λαού που είχε πληγωθεί βαθιά. Παρά τα στρατηγικά της μειονεκτήματα, υπήρξε ταυτόχρονα το πρώτο βήμα για την αποκατάσταση της εθνικής κυριαρχίας και για την πορεία προς μια δημοκρατική και ευρωπαϊκή Ελλάδα.
Πενήντα χρόνια μετά, η ιστορική αυτή απόφαση εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις. Ίσως το πραγματικό της μήνυμα να είναι πως, ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές, οι λαοί και οι ηγεσίες κρίνονται από το θάρρος τους να πουν «όχι» — ακόμη κι αν γνωρίζουν ότι το τίμημα θα είναι βαρύ.
Διαβάστε ακόμη
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου
Τα σχόλια απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των αναγνωστών