Η Ιταλία παρακολουθούσε τους Βορειοηπειρώτες - Το αποκαλυπτικό τηλεγράφημα του 1935 για τη δράση των Ελλήνων και τον Βασίλη Σαχίνη
Το έγγραφο παρουσιάστηκε από τον καθηγητή Ελληνικής Φιλολογίας Γιάννη Γιάννη και προέρχεται από την αλληλογραφία του Ιταλικού Προξενείου Αυλώνας. Το περιεχόμενό του αποκαλύπτει ότι οι ιταλικές αρχές παρακολουθούσαν στενά τις εξελίξεις στους κόλπους της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία, καταγράφοντας πρόσωπα, μετακινήσεις, πολιτικές επαφές και πρωτοβουλίες που συνδέονταν με τον αγώνα για τη διατήρηση των ελληνικών σχολείων.
Δεν επρόκειτο απλώς για μια τυπική διπλωματική παρακολούθηση. Η Βόρειος Ήπειρος αποτελούσε πεδίο έντονων ανταγωνισμών και ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για τις ευρωπαϊκές δυνάμεις, καθώς η θέση της, ο ελληνικός πληθυσμός της και οι σχέσεις Αθήνας – Τιράνων είχαν ευρύτερη γεωπολιτική σημασία.
Η ελληνική παιδεία στο επίκεντρο της διπλωματικής παρακολούθησης
Το 1935 η Εθνική Ελληνική Μειονότητα βρισκόταν σε μια από τις πιο κρίσιμες περιόδους του αγώνα της για την προστασία της ελληνικής παιδείας. Οι περιορισμοί στη λειτουργία των ελληνικών σχολείων, οι παρεμβάσεις της αλβανικής κυβέρνησης και η προσπάθεια περιορισμού της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης είχαν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις.
Η σχολική αποχή και οι κινητοποιήσεις των Βορειοηπειρωτών είχαν μετατρέψει το εκπαιδευτικό ζήτημα σε μείζον πολιτικό και εθνικό θέμα. Για τους κατοίκους των ελληνικών κοινοτήτων, η υπεράσπιση των σχολείων δεν αποτελούσε μια συνηθισμένη διεκδίκηση. Ήταν αγώνας για τη διατήρηση της γλώσσας, της ιστορικής μνήμης και της πολιτιστικής τους ταυτότητας.
Οι εξελίξεις αυτές δεν περνούσαν απαρατήρητες από τις ξένες διπλωματικές αποστολές. Ιδιαίτερα η Ιταλία, η οποία διατηρούσε ισχυρές πολιτικές και οικονομικές φιλοδοξίες στην Αλβανία, παρακολουθούσε με προσοχή κάθε κίνηση που μπορούσε να επηρεάσει τις ισορροπίες στην περιοχή.
Το τηλεγράφημα της 13ης Μαρτίου 1935 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της παρακολούθησης.
Ο Βασίλης Σαχίνης και η επίσκεψη στην Αθήνα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά στο πρόσωπο του Βασίλη Σαχίνη, τον οποίο το ιταλικό έγγραφο καταγράφει με την ονομασία Basile Zakinis.
Ο Σαχίνης χαρακτηρίζεται ως πρόσωπο γνωστό για τη φιλελληνική του δράση. Σύμφωνα με την αναφορά, είχε ταξιδέψει στην Αθήνα τον προηγούμενο μήνα, με επίσημη αφορμή να παραλάβει τη μητέρα του, η οποία νοσηλευόταν σε νοσοκομείο. Λίγες ημέρες αργότερα ταξίδεψε επίσης στην ελληνική πρωτεύουσα ο Έλληνας υποπρόξενος Μηλιαρέσης, με τους δύο να έχουν πραγματοποιήσει τη διαδρομή μέσω Ιωαννίνων.
Το ενδιαφέρον, ωστόσο, βρίσκεται στην ερμηνεία που δίνει ο Ιταλός διπλωμάτης σε αυτές τις μετακινήσεις. Στο τηλεγράφημα διατυπώνεται η εκτίμηση ότι η ελληνική κυβέρνηση συνήθιζε να επιβραβεύει και να αποζημιώνει οικονομικά πρόσωπα που αναλάμβαναν φιλελληνική δράση και επιβαρύνονταν με σχετικά έξοδα. Κατά την ίδια αναφορά, ο Έλληνας πρόξενος μετέβη στην Αθήνα προκειμένου να παρουσιάσει τον Σαχίνη στις αρμόδιες κεντρικές αρχές και να του παραδοθεί βράβευση για τη δραστηριότητά του στο ζήτημα των μειονοτικών σχολείων.
Πρόκειται για μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική αναφορά, καθώς δείχνει ότι οι ιταλικές αρχές δεν ενδιαφέρονταν μόνο για τις δημόσιες εκδηλώσεις και τις κινητοποιήσεις των Βορειοηπειρωτών, αλλά επιχειρούσαν να καταγράψουν και τις σχέσεις τους με την Ελλάδα. Βεβαίως, η συγκεκριμένη εκτίμηση αποτελεί θέση του συντάκτη του τηλεγραφήματος και όχι ανεξάρτητα επιβεβαιωμένο γεγονός. Αποτυπώνει, όμως, τον τρόπο με τον οποίο η ιταλική διπλωματία αντιλαμβανόταν και αξιολογούσε την ελληνική παρουσία στην περιοχή.
Οι διαδρομές που παρακολουθούσε η ιταλική διπλωματία
Το έγγραφο καταγράφει με αξιοσημείωτη λεπτομέρεια τις μετακινήσεις των εμπλεκομένων.
Ο υποπρόξενος Μηλιαρέσης, σύμφωνα με την αναφορά, επέστρεψε σύντομα στο Αργυρόκαστρο μέσω Ιωαννίνων. Ο Βασίλης Σαχίνης παρέμεινε περισσότερο στην Αθήνα και επέστρεψε στις 6 Μαρτίου 1935, αυτή τη φορά διά θαλάσσης, από την Αθήνα στους Αγίους Σαράντα, συνοδεύοντας τη μητέρα του, η οποία είχε πλέον αναρρώσει. Η καταγραφή αυτή φανερώνει το επίπεδο ενδιαφέροντος των ιταλικών υπηρεσιών για τις μετακινήσεις ανθρώπων που συνδέονταν με την ελληνική μειονότητα.
Στο ίδιο τηλεγράφημα γίνεται αναφορά και σε δύο ακόμη πρόσωπα: τον γιατρό Κιτσάτη και τον Μουζίνα. Ο Ιταλός αξιωματούχος επιχειρεί να διαψεύσει πληροφορίες σύμφωνα με τις οποίες οι δύο είχαν φτάσει στους Αγίους Σαράντα. Αναφέρει ότι ο πρώτος δεν είχε εγκαταλείψει το χωριό του, την Πολύτσανη, ενώ ο δεύτερος παρέμενε στους Αγίους Σαράντα καθ' όλη τη διάρκεια της συγκεκριμένης περιόδου. Ακόμη και τέτοιες φαινομενικά ασήμαντες πληροφορίες είχαν θέση στην επίσημη διπλωματική αλληλογραφία. Η καταγραφή τους δείχνει ότι οι ιταλικές αρχές προσπαθούσαν να διασταυρώνουν πληροφορίες, να εντοπίζουν τις κινήσεις προσώπων και να αξιολογούν την πραγματική έκταση της ελληνικής δραστηριότητας.
Οι Αλβανοί πρόσφυγες, τα Ιωάννινα και τα σχέδια ανατροπής του καθεστώτος Ζογκου
Εξίσου ενδιαφέρον είναι το δεύτερο σκέλος του τηλεγραφήματος, το οποίο αφορά τις πληροφορίες για τις πολιτικές διεργασίες στους κόλπους των Αλβανών προσφύγων στην Ελλάδα.
Ο συντάκτης αναφέρεται σε πληροφορίες που είχαν μεταφερθεί από το Ιταλικό Προξενείο Ιωαννίνων σχετικά με την εμπιστοσύνη που φέρεται να έδειχναν Βορειοηπειρώτες στις δραστηριότητες Αλβανών προσφύγων και στα σχέδια για μια επανάσταση στην Αλβανία εναντίον του τότε καθεστώτος.
Επρόκειτο για μια περίοδο κατά την οποία η εξουσία του βασιλιά Ζογκου αντιμετώπιζε αντιδράσεις και υπήρχαν αντιπολιτευτικές κινήσεις τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.
Ο Ιταλός αξιωματούχος, ωστόσο, δηλώνει ότι δεν διαθέτει στοιχεία από την περιοχή ευθύνης του που να επιβεβαιώνουν τις συγκεκριμένες πληροφορίες. Αφήνει, πάντως, ανοιχτό το ενδεχόμενο να είχαν συμμετάσχει στις συναντήσεις των Ιωαννίνων Βορειοηπειρώτες που γνώριζαν από πρώτο χέρι την κατάσταση στην Αλβανία.
Ειδική μνεία γίνεται και στους Αλβανούς πρόσφυγες που βρίσκονταν στην Κέρκυρα. Για το ζήτημα αυτό ο συντάκτης του εγγράφου παραδέχεται ότι δεν ήταν σε θέση να προβεί σε κάποια ενέργεια.
Η αναφορά έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς αποκαλύπτει ότι οι ιταλικές αρχές παρακολουθούσαν όχι μόνο τις εξελίξεις στην ελληνική μειονότητα, αλλά και τις πολιτικές κινήσεις των Αλβανών αντιφρονούντων στην Ελλάδα, εξετάζοντας παράλληλα το ενδεχόμενο συνεργασιών μεταξύ διαφορετικών πολιτικών και εθνικών κύκλων. Το τηλεγράφημα υπογράφεται από τον Αντιβασιλέα Corte Dalmazzo.
Η Βόρειος Ήπειρος στο επίκεντρο των ιταλικών σχεδιασμών
Το ιστορικό βάρος του συγκεκριμένου εγγράφου δεν βρίσκεται μόνο στις πληροφορίες που περιλαμβάνει για τον Βασίλη Σαχίνη ή στις αναφορές για τις μετακινήσεις Ελλήνων παραγόντων.
Βρίσκεται κυρίως στο γεγονός ότι αποτυπώνει τη συστηματική ενασχόληση της ιταλικής διπλωματίας με το Βορειοηπειρωτικό ζήτημα, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική μειονότητα βρισκόταν αντιμέτωπη με σοβαρές πιέσεις για την εκπαιδευτική και πολιτιστική της παρουσία.
Η Ιταλία του Μουσολίνι δεν αντιμετώπιζε την Αλβανία ως μια αδιάφορη γειτονική χώρα. Επιδίωκε να ενισχύσει την πολιτική και οικονομική επιρροή της στα Τίρανα, ενώ παρακολουθούσε με ιδιαίτερη προσοχή τις σχέσεις της αλβανικής κυβέρνησης με την Ελλάδα και τις εξελίξεις στις περιοχές όπου κατοικούσε η ελληνική μειονότητα.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ελληνική παιδεία, οι τοπικοί παράγοντες, οι επαφές με την Αθήνα και οι αντιδράσεις των Βορειοηπειρωτών αποκτούσαν ευρύτερη διπλωματική διάσταση.
Το τηλεγράφημα της 13ης Μαρτίου 1935 αποτελεί, επομένως, ένα ακόμη κομμάτι του ιστορικού παζλ. Δεν αποδεικνύει από μόνο του όλες τις πληροφορίες ή τις εκτιμήσεις που καταγράφει. Αποδεικνύει, όμως, ότι η δράση της ελληνικής μειονότητας και ο αγώνας της για τη διατήρηση των σχολείων της βρίσκονταν υπό στενή παρακολούθηση από τις ιταλικές διπλωματικές αρχές. Και αυτό έχει τη δική του ιστορική αξία.
Γιατί πίσω από τις ψυχρές διατυπώσεις ενός διπλωματικού τηλεγραφήματος, τις αναφορές σε πρόσωπα, ταξίδια και πολιτικές συναντήσεις, διακρίνεται μια ολόκληρη εποχή αγώνα. Ένας αγώνας που δεν περιοριζόταν στις αίθουσες των σχολείων, αλλά είχε μεταφερθεί στα προξενεία, στις διπλωματικές αποστολές και στα πολιτικά κέντρα αποφάσεων.
Οι Βορειοηπειρώτες διεκδικούσαν το δικαίωμα να διατηρήσουν τη γλώσσα και την παιδεία τους. Και οι ξένες διπλωματικές αρχές παρακολουθούσαν κάθε τους κίνηση.
Ιστορική πηγή: Τηλεγράφημα του Ιταλικού Προξενείου Αυλώνας, 13 Μαρτίου 1935, με θέμα «Βορειοηπειρωτική δράση». Το ιστορικό τεκμήριο παρουσιάστηκε από τον καθηγητή Ελληνικής Φιλολογίας Γιάννη Γιάννη.
Διαβάστε ακόμη
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου
Τα σχόλια απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των αναγνωστών