Οι εικόνες από το Σαράγεβο, το Βούκοβαρ και τη Σρεμπρένιτσα συγκλόνισαν τον κόσμο: πολιορκίες, στρατόπεδα συγκέντρωσης, μαζικές σφαγές, εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες. Μέσα σε λίγα χρόνια, η ενιαία Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε σε επτά ανεξάρτητα κράτη — και μαζί της διαλύθηκε και η ψευδαίσθηση ότι τα Βαλκάνια είχαν αφήσει οριστικά πίσω τους τα φαντάσματα του εθνικισμού.
Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Γιόζιπ Μπροζ Τίτο, ο θρυλικός ηγέτης των παρτιζάνων, αναδείχθηκε σε εθνικό ήρωα. Το 1945 ίδρυσε τη Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας, που αποτελούνταν από έξι ομόσπονδες δημοκρατίες:
Σλοβενία, Κροατία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Σερβία, Μαυροβούνιο και Σκόπια, καθώς και δύο αυτόνομες περιοχές μέσα στη Σερβία — το Κόσοβο και τη Βοϊβοντίνα.
Η Γιουγκοσλαβία του Τίτο ήταν ένα μοναδικό πείραμα: ούτε πλήρως κομμουνιστική όπως η Σοβιετική Ένωση, ούτε καπιταλιστική. Μετά τη ρήξη του με τον Στάλιν το 1948, ο Τίτο χάραξε έναν «τρίτο δρόμο» — τη μη ευθυγράμμιση. Έγινε έτσι ένας από τους ηγέτες του κινήματος των Αδεσμεύτων, μαζί με τον Νάσερ της Αιγύπτου και τον Νεχρού της Ινδίας.
Για δεκαετίες, η Γιουγκοσλαβία θεωρήθηκε πρότυπο σταθερότητας. Οι πολίτες της απολάμβαναν μεγαλύτερη ελευθερία μετακίνησης και υψηλότερο βιοτικό επίπεδο σε σχέση με τις άλλες σοσιαλιστικές χώρες. Ο Τίτο κρατούσε τις εθνικές διαφορές υπό έλεγχο με ένα αυστηρό αλλά έξυπνο μείγμα καταστολής, πατριωτισμού και ισορροπιών.
Όμως, κάτω από την επιφάνεια της ενότητας, οι παλιές πληγές δεν είχαν κλείσει.
Η Γιουγκοσλαβία υπήρξε ιστορικά μια πολυεθνική κατασκευή. Οι Σλοβένοι και οι Κροάτες ήταν καθολικοί, οι Σέρβοι ορθόδοξοι, ενώ στη Βοσνία κυριαρχούσε ένα μωσαϊκό μουσουλμάνων, καθολικών και ορθόδοξων.
Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η χώρα είχε βυθιστεί σε έναν από τους πιο σκληρούς εμφυλίους της Ευρώπης. Οι Κροάτες φασίστες Ουστάσι είχαν συνεργαστεί με τους Ναζί και σφαγίασαν εκατοντάδες χιλιάδες Σέρβους, Εβραίους και Ρομά. Από την άλλη, οι Σέρβοι Τσέτνικ διέπραξαν αντίποινα κατά Κροατών και μουσουλμάνων.
Ο Τίτο προσπάθησε να επιβάλει «σιωπή για το παρελθόν». Το δόγμα της «αδελφοσύνης και ενότητας» απαγόρευε κάθε αναφορά στις παλιές συγκρούσεις. Για δεκαετίες, το καζάνι έβραζε με το καπάκι κλειστό. Όταν όμως ο Τίτο πέθανε το 1980, το καπάκι τινάχτηκε.
Μετά τον θάνατο του Τίτο, η Γιουγκοσλαβία μπήκε σε περίοδο πολιτικής αβεβαιότητας. Η συλλογική προεδρία που τον διαδέχθηκε ήταν αδύναμη, ενώ η οικονομία άρχισε να καταρρέει.
Η χώρα είχε δανειστεί τεράστια ποσά από τη Δύση τη δεκαετία του ’70. Όταν ήρθε η κρίση του πετρελαίου και η αύξηση των επιτοκίων, το χρέος εκτοξεύτηκε. Η ανεργία αυξήθηκε, ο πληθωρισμός έφτασε σε διψήφια ποσοστά, και οι περιφερειακές ανισότητες έγιναν ορατές.
Οι πλούσιες βόρειες δημοκρατίες (Σλοβενία και Κροατία) θεωρούσαν ότι «συντηρούν» τις φτωχότερες περιοχές του νότου (Βοσνία, Σερβία, Σκόπια, Μαυροβούνιο). Από την άλλη, οι Σέρβοι πίστευαν ότι είχαν αδικηθεί από το ομοσπονδιακό σύστημα που αποδυνάμωνε το Βελιγράδι.
Σε αυτό το περιβάλλον, άρχισαν να αναζωπυρώνονται οι εθνικισμοί. Η αφορμή ήρθε από ένα φαινομενικά μικρό σημείο στον χάρτη: το Κόσοβο.
Το 1987, ένας άγνωστος έως τότε πολιτικός, ο Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, ταξίδεψε στο Κόσοβο για να μιλήσει σε Σέρβους που διαμαρτύρονταν για διακρίσεις εις βάρος τους από την αλβανική πλειονότητα. Μπροστά στο πλήθος, δήλωσε:
«Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να σας χτυπά! Είστε και εσείς πολίτες αυτής της χώρας!»
Η φράση αυτή τον έκανε ήρωα. Ο Μιλόσεβιτς κατάλαβε ότι ο σερβικός εθνικισμός μπορούσε να γίνει το όχημά του για εξουσία. Μέσα σε λίγα χρόνια, κατέλαβε την ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σερβίας και ξεκίνησε εκστρατεία για να «επαναφέρει τη Σερβία στην ισχύ που της αξίζει».
Κατάργησε την αυτονομία του Κοσόβου και της Βοϊβοντίνας, έθεσε υπό τον έλεγχό του τα ΜΜΕ και το στρατό, και καλλιέργησε το αφήγημα ότι «οι Σέρβοι απειλούνται από όλους».
Στις άλλες δημοκρατίες, η άνοδος του Μιλόσεβιτς προκάλεσε πανικό. Οι Κροάτες και οι Σλοβένοι άρχισαν να βλέπουν τη Σερβία ως απειλή. Οι εθνικές πολιτικές αναπτύχθηκαν με φρενήρη ρυθμό.
Το 1991 ήταν η χρονιά που η Γιουγκοσλαβία άρχισε να καταρρέει επίσημα.
Η Σλοβενία ήταν η πρώτη που κήρυξε ανεξαρτησία, τον Ιούνιο του 1991. Ο στρατός της ομοσπονδίας (κυριαρχούμενος από Σέρβους) επενέβη, αλλά ο «δεκαήμερος πόλεμος» τελείωσε γρήγορα με νίκη των Σλοβένων.
Η Κροατία ακολούθησε, αλλά εκεί τα πράγματα ήταν πολύ πιο περίπλοκα. Στο εσωτερικό της ζούσαν περίπου 600.000 Σέρβοι, κυρίως στις περιοχές της Κράινα και της Σλαβονίας. Υποστηριζόμενοι από το Βελιγράδι, εξεγέρθηκαν εναντίον της νέας κυβέρνησης του Φράνιο Τούτζμαν, ενός παλιού αξιωματικού του Τίτο που προωθούσε τον κροατικό εθνικισμό.
Ο πόλεμος στην Κροατία (1991–1995) ήταν βίαιος και αιματηρός. Ολόκληρες πόλεις όπως το Βούκοβαρ ισοπεδώθηκαν. Η Ευρώπη παρακολουθούσε αμήχανη, ανίκανη να αντιδράσει.
Το 1992, το ντόμινο συνεχίστηκε. Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, όπου ζούσαν μαζί Μουσουλμάνοι (Βόσνιοι), Κροάτες και Σέρβοι, ψήφισε υπέρ της ανεξαρτησίας. Οι Σέρβοι αντέδρασαν δημιουργώντας δική τους «Δημοκρατία της Σερβικής Βοσνίας».
Ακολούθησε ο πιο φρικτός πόλεμος στην Ευρώπη μετά το 1945.
Η πολιορκία του Σαράγεβο διήρκεσε σχεδόν τέσσερα χρόνια — η μεγαλύτερη σε διάρκεια πολιορκία στην ευρωπαϊκή ιστορία του 20ού αιώνα. Χιλιάδες πολίτες σκοτώθηκαν από βόμβες και ελεύθερους σκοπευτές.
Το 1995, η ανθρωπότητα συγκλονίστηκε από τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα, όπου περισσότεροι από 8.000 Βόσνιοι μουσουλμάνοι άνδρες και αγόρια εκτελέστηκαν από σερβικές δυνάμεις υπό τον Ράτκο Μλάντιτς.
Η Δύση αντέδρασε καθυστερημένα. Μετά από αεροπορικά πλήγματα του ΝΑΤΟ και αμερικανική διαμεσολάβηση, υπογράφηκαν οι Συμφωνίες του Ντέιτον τον Δεκέμβριο του 1995, οι οποίες τερμάτισαν τον πόλεμο και αναγνώρισαν τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη ως ενιαίο κράτος με δύο εσωτερικές οντότητες:
την Ομοσπονδία Βοσνίας-Κροατίας και τη Σερβική Δημοκρατία.
Ο Μιλόσεβιτς παρέμεινε στην εξουσία, αλλά η φλόγα του εθνικισμού δεν έσβησε. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, το Κόσοβο, με πλειοψηφία αλβανικού πληθυσμού, εξεγέρθηκε κατά της Σερβίας.
Η οργάνωση UCK (Απελευθερωτικός Στρατός του Κοσόβου) ξεκίνησε ανταρτοπόλεμο, και η απάντηση του σερβικού στρατού ήταν σκληρή. Οι μαζικές εκτελέσεις και οι εκτοπισμοί προκάλεσαν τη διεθνή επέμβαση: το ΝΑΤΟ βομβάρδισε τη Σερβία για 78 ημέρες το 1999, χωρίς έγκριση του ΟΗΕ.
Ο Μιλόσεβιτς αναγκάστηκε να αποσύρει τα στρατεύματα. Το Κόσοβο τέθηκε υπό διεθνή διοίκηση και το 2008 κήρυξε μονομερώς την ανεξαρτησία του, την οποία η Σερβία ποτέ δεν αναγνώρισε.
Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2000, ο χάρτης των Βαλκανίων είχε αλλάξει ριζικά:
- Σλοβενία (ανεξάρτητη από το 1991, μέλος ΕΕ και ΝΑΤΟ)
- Κροατία (ανεξάρτητη από το 1991, μέλος ΕΕ από το 2013)
- Βοσνία-Ερζεγοβίνη (ανεξάρτητη από το 1992, υπό διεθνή επιτήρηση)
- Σερβία και Μαυροβούνιο (συνέχισαν ως ομοσπονδία μέχρι το 2006)
- Βόρεια Μακεδονία (ανεξάρτητη από το 1991, με αμφισβητούμενο όνομα έως το 2018)
- Κόσοβο (ανεξαρτησία το 2008, με μερική διεθνή αναγνώριση).
Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας άφησε πίσω της μια σειρά ανεπίλυτων ζητημάτων, με πιο χαρακτηριστικό το Μακεδονικό.
Η Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας ανακηρύχθηκε ανεξάρτητο κράτος το 1991 με το όνομα Δημοκρατία της Μακεδονίας. Η Ελλάδα, όμως, αντέδρασε έντονα, θεωρώντας ότι το όνομα «Μακεδονία» συνδέεται με την ελληνική ιστορική κληρονομιά και θα μπορούσε να υποκρύπτει εδαφικές διεκδικήσεις.
Το θέμα πάγωσε την ένταξη της χώρας σε διεθνείς οργανισμούς για δεκαετίες, μέχρι που το 2018 οι κυβερνήσεις Αλέξη Τσίπρα και Ζόραν Ζάεφ υπέγραψαν τη Συμφωνία των Πρεσπών, με την οποία η χώρα μετονομάστηκε σε Βόρεια Μακεδονία.
Ήταν μια σπάνια στιγμή συμφιλίωσης στα Βαλκάνια, δείχνοντας ότι, αν υπάρχει πολιτική βούληση, ακόμη και τα πιο δύσκολα ζητήματα μπορούν να λυθούν ειρηνικά.
Παρά τα χρόνια που πέρασαν, οι πληγές της διάλυσης δεν έχουν πλήρως επουλωθεί.
Στη Βοσνία, το πολυεθνοτικό κράτος παραμένει εύθραυστο, με συχνές εντάσεις ανάμεσα σε Σέρβους, Κροάτες και Βόσνιους.
Στο Κόσοβο, οι συγκρούσεις με τη σερβική μειονότητα συνεχίζονται.
Η Σερβία εξακολουθεί να βλέπει τον εαυτό της ως «πληγωμένη» από τη διεθνή κοινότητα.
Πολλοί νέοι στα Βαλκάνια, ωστόσο, που δεν έζησαν τους πολέμους, αναζητούν μια νέα ταυτότητα. Στη μουσική, στον αθλητισμό, στις τέχνες, αναβιώνει ένα είδος νοσταλγίας για τη Γιουγκοσλαβία — τη λεγόμενη yugo-nostalgia. Μια νοσταλγία για την εποχή που οι άνθρωποι ταξίδευαν χωρίς σύνορα και δεν ήξεραν τι σημαίνει να σκοτώνεις τον γείτονά σου για μια σημαία.
Η ιστορία της Γιουγκοσλαβίας είναι ένα μάθημα για το πώς η πολιτική αποτυχία μπορεί να μετατραπεί σε ανθρώπινη τραγωδία.
Μας διδάσκει ότι η πολυεθνική συνύπαρξη χρειάζεται συνεχή φροντίδα, δικαιοσύνη και σεβασμό στη διαφορετικότητα.
Ότι η οικονομική κρίση μπορεί να πυροδοτήσει εθνικά πάθη.
Ότι η ιστορική μνήμη, αν δεν συμφιλιωθεί με την αλήθεια, μπορεί να γίνει όπλο.
Και ότι η διεθνής κοινότητα, όταν αργεί να δράσει, αφήνει τα γεγονότα να πάρουν ανεξέλεγκτη τροπή.
Σήμερα, τρεις δεκαετίες μετά, τα Βαλκάνια είναι διαφορετικά. Πολλά από τα νέα κράτη της πρώην Γιουγκοσλαβίας βρίσκονται στον δρόμο προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι νεότερες γενιές προσπαθούν να ξεπεράσουν το μίσος των προηγούμενων.
Η Σλοβενία και η Κροατία είναι πλέον πλήρη μέλη της ΕΕ. Η Βόρεια Μακεδονία και το Μαυροβούνιο έχουν ξεκινήσει ενταξιακές διαπραγματεύσεις. Η Σερβία αντιμετωπίζει ακόμη το βάρος του παρελθόντος, αλλά δείχνει τάσεις προσέγγισης.
Η ιστορία της Γιουγκοσλαβίας δεν είναι απλώς ένα κεφάλαιο του 20ού αιώνα. Είναι καθρέφτης των Βαλκανίων: μια ιστορία ανθρώπων που μοιράστηκαν τόσα πολλά και στο τέλος χωρίστηκαν από φόβο και καχυποψία.
Ίσως, όμως, μέσα από την ανάμνηση του πόνου, να μπορέσουν κάποτε να ξαναβρούν την ουσία εκείνης της παλιάς, σχεδόν λησμονημένης λέξης του Τίτο —
την «αδελφοσύνη και ενότητα».
Διαβάστε ακόμη
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου
Τα σχόλια απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των αναγνωστών