Η Κρήτη ανάμεσα σε Λονδίνο, Βερολίνο και Εμφύλιο: Τα βρετανικά σχέδια και η «Οχυρά Θέση Κρήτης» (1944–1945)

Η απελευθέρωση της Ελλάδας από τη ναζιστική κατοχή το φθινόπωρο του 1944 δεν σήμανε το τέλος της πολιτικής και στρατιωτικής αστάθειας. Αντίθετα, η χώρα εισερχόταν σε μια νέα περίοδο σύγκρουσης, όπου η αντιπαράθεση ανάμεσα στις βρετανικές επιδιώξεις και την αυξανόμενη επιρροή του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ θα οδηγούσε τελικά στον Εμφύλιο Πόλεμο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Κρήτη απέκτησε ιδιαίτερη στρατηγική σημασία.
Το νησί βρέθηκε στο επίκεντρο μιας σύνθετης γεωπολιτικής πραγματικότητας: ισχυρές γερμανικές δυνάμεις παρέμεναν οχυρωμένες στα Χανιά, οι Βρετανοί επιδίωκαν απόλυτο έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου και το κρητικό αντιστασιακό κίνημα διατηρούσε ισχυρή παρουσία. Η περίοδος 1944–1945 γέννησε μέχρι και σενάρια περί ειδικού καθεστώτος για την Κρήτη, ακόμη και πιθανής βρετανικής κηδεμονίας.
Αν και η ιδέα ενός επίσημου βρετανικού «προτεκτοράτου» δεν τεκμηριώνεται ως επίσημη κρατική πολιτική του Λονδίνου, τα γεγονότα της εποχής αποκαλύπτουν ότι η Βρετανία αντιμετώπισε την Κρήτη όχι απλώς ως ελληνικό έδαφος, αλλά ως κρίσιμο στρατηγικό κόμβο της μεταπολεμικής Μεσογείου.

Η γεωγραφική θέση της Κρήτης είχε τεράστια σημασία ήδη από τον 19ο αιώνα. Το νησί ελέγχει θαλάσσιους δρόμους που συνδέουν τη Μεσόγειο με τη Μέση Ανατολή, τη Διώρυγα του Σουέζ και τη Βόρεια Αφρική. Για τη Βρετανική Αυτοκρατορία, η οποία στηριζόταν στον έλεγχο των θαλάσσιων επικοινωνιών, η Κρήτη αποτελούσε φυσικό αεροναυτικό προγεφύρωμα.
Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η σημασία αυτή ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο. Η Μάχη της Κρήτης το 1941 είχε αποδείξει ότι όποιος κατείχε το νησί μπορούσε να επηρεάζει ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο. Όταν λοιπόν οι Γερμανοί άρχισαν να εγκαταλείπουν την ηπειρωτική Ελλάδα το 1944, το Λονδίνο δεν ήταν διατεθειμένο να αφήσει την Κρήτη εκτός του δικού του στρατηγικού ελέγχου.

Μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Αθήνα και τη νότια Ελλάδα, περίπου 13.000 Γερμανοί στρατιώτες παρέμειναν στην Κρήτη, κυρίως στον άξονα Γεωργιούπολης–Χανίων. Η περιοχή αυτή οργανώθηκε ως η λεγόμενη «Festung Kreta» («Οχυρά Θέση Κρήτης»), ένα ισχυρά οχυρωμένο στρατιωτικό σύμπλεγμα που οι Γερμανοί θεωρούσαν ικανό να αντέξει ακόμη και μετά την κατάρρευση του Γ΄ Ράιχ.
Το εντυπωσιακό στοιχείο ήταν ότι οι Βρετανοί δεν προχώρησαν άμεσα στην εξουδετέρωση αυτών των δυνάμεων. Αντί για μια γενικευμένη επίθεση, προτίμησαν μια ιδιότυπη κατάσταση ελέγχου και περιορισμού. Η επιλογή αυτή δεν οφειλόταν μόνο σε στρατιωτικούς λόγους· συνδεόταν άμεσα με τον φόβο βρετανικών κύκλων ότι ενδεχόμενη κατάρρευση του γερμανικού θύλακα θα επέτρεπε στον ΕΛΑΣ να αποκτήσει πλήρη κυριαρχία στο νησί.
Έτσι δημιουργήθηκε μια παράδοξη πραγματικότητα: ενώ η υπόλοιπη Ελλάδα είχε τυπικά απελευθερωθεί, στην Κρήτη οι γερμανικές δυνάμεις παρέμεναν ένοπλες και οργανωμένες μέχρι τον Μάιο του 1945, υπό τη στενή επιτήρηση των Βρετανών.

Το 1944 η βρετανική κυβέρνηση θεωρούσε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ τη σημαντικότερη πολιτικοστρατιωτική δύναμη στην Ελλάδα. Παρά τη συμμετοχή του στην αντίσταση κατά των Ναζί, το ΕΑΜ αντιμετωπιζόταν από το Λονδίνο ως πιθανός φορέας σοβιετικής επιρροής στη μεταπολεμική Ανατολική Μεσόγειο.
Η βρετανική στρατηγική είχε πλέον σαφή προτεραιότητα: η Ελλάδα έπρεπε να παραμείνει στη δυτική σφαίρα επιρροής. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Κρήτη αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία, επειδή διέθετε:

• ισχυρές αντάρτικες οργανώσεις,
• μεγάλη παράδοση ένοπλης αυτονομίας,
• και γεωγραφική απομόνωση που μπορούσε να διευκολύνει ανεξέλεγκτες εξελίξεις.

Η βρετανική παρουσία στο νησί συνδέθηκε έτσι όχι μόνο με την ήττα της Γερμανίας αλλά και με την πολιτική διαμόρφωση της μεταπολεμικής Ελλάδας.

Σε αυτό το περιβάλλον εμφανίστηκαν συζητήσεις για πιθανό ειδικό καθεστώς της Κρήτης. Στελέχη των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών, ιδιαίτερα της SOE, φέρονται να εξέταζαν σενάρια σύμφωνα με τα οποία το νησί θα μπορούσε να τεθεί υπό βρετανική κηδεμονία ή να αποκτήσει καθεστώς ημιαυτόνομης διοίκησης, λειτουργώντας ουσιαστικά ως μόνιμη στρατιωτική βάση της Βρετανίας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ορισμένες μεταγενέστερες μαρτυρίες αναφέρουν ότι έγιναν διερευνητικές επαφές με τοπικούς παράγοντες και οπλαρχηγούς. Ο Εμμανουήλ Μπαντουβάς συγκαταλέγεται μεταξύ εκείνων στους οποίους αποδίδονται σχετικές προτάσεις για ηγετικό ρόλο σε ένα πιθανό «αυτόνομο» σχήμα.
Ωστόσο, δεν υπάρχουν επαρκή τεκμήρια που να αποδεικνύουν ότι υπήρξε επίσημη απόφαση της βρετανικής κυβέρνησης για απόσπαση της Κρήτης από την Ελλάδα. Οι περισσότερες σχετικές πληροφορίες προέρχονται από απομνημονεύματα, προφορικές μαρτυρίες και πολιτικές αφηγήσεις της μεταπολεμικής περιόδου.
Επιπλέον, οι ίδιες οι πολιτικές και αντιστασιακές δυνάμεις της Κρήτης φαίνεται πως αντιμετώπισαν αρνητικά κάθε προοπτική αποκοπής του νησιού από τον εθνικό κορμό.

Στις 9 Μαΐου 1945, μία ημέρα μετά την επίσημη λήξη του πολέμου στην Ευρώπη, οι γερμανικές δυνάμεις της Κρήτης υπέγραψαν τη συνθηκολόγησή τους απέναντι στις βρετανικές στρατιωτικές αρχές.
Η παράδοση δεν έγινε ενώπιον ελληνικών στρατιωτικών σχηματισμών αλλά αποκλειστικά υπό βρετανική εποπτεία. Το γεγονός αυτό ενίσχυσε την εντύπωση ότι η Βρετανία ασκούσε ήδη μια μορφή de facto διοίκησης στο νησί κατά τους τελευταίους μήνες του πολέμου.
Παρά ταύτα, η Κρήτη ουδέποτε απέκτησε ξεχωριστό πολιτικό καθεστώς. Μετά το τέλος του πολέμου εντάχθηκε κανονικά στο ελληνικό κράτος, το οποίο σύντομα θα βυθιζόταν στον Εμφύλιο Πόλεμο.

Διαβάστε ακόμη

* Η Μάχη της Κρήτης (20 Μαΐου – 1 Ιουνίου 1941): Οι Ηρωικές στιγμές αντίστασης ενός λαού

* Η Γαύδος και οι κρητικές νησίδες: Ακλόνητα τεκμήρια ελληνικότητας και στρατηγικής σημασίας

* Μάχη της Κρήτης: Το Έπος της Λευτεριάς και της Αντίστασης

👉 Ακολουθήστε το Apenadi.Blogspot στο Twitter