Ο Κώστας Περρίκος, η ΠΕΑΝ και η συμβολή τους στην Εθνική Αντίσταση

Η ιστορία της Εθνικής Αντίστασης είναι γεμάτη με ηρωισμούς, θυσίες αλλά και μικρές ή μεγάλες οργανώσεις που άφησαν το αποτύπωμά τους, ακόμη κι αν η μνήμη τους σήμερα παραμένει θαμπή. Μία από αυτές είναι η Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων (ΠΕΑΝ), η οποία ιδρύθηκε στην Αθήνα τον Οκτώβριο του 1941 από τον αεροπόρο Κώστα Περρίκο. Αν και η διάρκεια της ακμής της υπήρξε σύντομη, η οργάνωση πραγματοποίησε ενέργειες που προκάλεσαν αίσθηση, με κορυφαία την ανατίναξη των γραφείων της ΕΣΠΟ, το 1942. Στο παρόν άρθρο παρουσιάζεται η προσωπικότητα του ιδρυτή της, η πορεία της οργάνωσης και η θέση τους στο ευρύτερο πλαίσιο της Κατοχής.

Ο Κώστας Περρίκος: Βίος και προσωπικότητα
Ο Κώστας Περρίκος γεννήθηκε στην Καλλιμασιά της Χίου στις 23 Απριλίου 1905. Τα πρώτα του γράμματα τα έμαθε στο νησί της μαστίχας, ενώ στη συνέχεια η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, όπου ολοκλήρωσε το Γυμνάσιο. Το 1925 επέστρεψε στην Ελλάδα για τη στρατιωτική του θητεία και την επόμενη χρονιά εισήχθη στη Σχολή Αεροπορίας στο Σέδες Θεσσαλονίκης, απ’ όπου αποφοίτησε ως ανθυποσμηναγός.
Η σταδιοδρομία του, ωστόσο, δεν υπήρξε ανέφελη. Άνθρωπος με έντονη κριτική σκέψη και πολιτική ανησυχία, δεν δίστασε να στραφεί δημόσια κατά της στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας με άρθρα στην εφημερίδα Εστία. Παράλληλα, συμμετείχε στο κίνημα του 1935, γεγονός που οδήγησε στην απόταξή του από την Πολεμική Αεροπορία. Πολιτικά βρισκόταν κοντά στον κύκλο του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, γεγονός που δείχνει την ένταξή του σε έναν φιλελεύθερο και δημοκρατικό χώρο.
Ο Περρίκος παντρεύτηκε τη Μαρία Δεληγιώργη και απέκτησαν τρία παιδιά. Ο γιος του, Δημήτρης, θα γινόταν αργότερα γνωστός ως επιθεωρητής όπλων του ΟΗΕ, ο οποίος μάλιστα το 2014 είχε δηλώσει δημόσια πως «δεν βρήκαμε αποδείξεις για πυρηνικά όπλα στο Ιράκ». Ο βίος του Περρίκου μαρτυρεί έναν άνθρωπο με αίσθημα ευθύνης, δημοκρατικό ήθος και αποφασιστικότητα, χαρακτηριστικά που θα σφράγιζαν και την αντιστασιακή του δράση.

Η ίδρυση της ΠΕΑΝ
Η πρώτη προσπάθεια του Περρίκου πήρε την ονομασία «Στρατιά Σκλαβωμένων Νικητών», η οποία σύντομα, την 1η Οκτωβρίου 1941, μετονομάστηκε σε ΠΕΑΝ. Στελεχώθηκε από νέους, φοιτητές, διανοούμενους και ανθρώπους του αστικού χώρου, γι’ αυτό και χαρακτηρίστηκε «οργάνωση των μορφωμένων αστών». Παρά την ιδεολογική της εγγύτητα σε σοσιαλιστικές απόψεις, η ΠΕΑΝ επεδίωξε να παραμείνει ανεξάρτητη από κομματικούς μηχανισμούς.
Αρχικά η δράση της επικεντρώθηκε σε προκηρύξεις, συνθήματα, συγκέντρωση πληροφοριών και συμμετοχή σε διαδηλώσεις. Η πιο χαρακτηριστική ήταν εκείνη της 25ης Μαρτίου 1942, όπου ο σημαιοφόρος ήταν μέλος της ΠΕΑΝ, ο Διονύσιος Παπαδόπουλος. Παράλληλα, η οργάνωση κυκλοφόρησε την εφημερίδα Δόξα, όργανο πολιτικής και ηθικής εμψύχωσης.

Ο «Ουλαμός Καταστροφών» και η στροφή στη δυναμική δράση
Σύντομα ο Περρίκος αποφάσισε πως η αντίσταση δεν μπορούσε να περιορίζεται σε έντυπα και διαδηλώσεις. Δημιούργησε λοιπόν τον «Ουλαμό Καταστροφών», μια ομάδα ένοπλης δράσης με αποστολή δολιοφθορές και επιθέσεις. Τα μέλη της περιλάμβαναν τον Αντώνη Μυτιληναίο, ηλεκτροτεχνικό, τους φοιτητές Σπύρο Γαλάτη και Νίκο Λάζαρη, τον χημικό Παναγιώτη Μιχαηλίδη, τον Νίκο Μούρτο, τον Σπύρο Στανωτά, τον Γ. Παπαγιάννη και τη δασκάλα Ιουλία Μπίμπα. Σημαντικό ρόλο στην απόκρυψη εκρηκτικών είχαν η Αικατερίνη Μπέσση και ο Γεώργιος Κουσουράκος.
Η οργάνωση δεν διέθετε ιδιαίτερη τεχνογνωσία σε συνωμοτικούς κανόνες, αλλά αντιστάθμιζε με ενθουσιασμό. Το πρώτο χτύπημα έγινε στις 15 Αυγούστου 1942 με την ανατίναξη της Λέσχης των Αξιωματικών του Υγειονομικού Σώματος της Wehrmacht. Σύντομα, όμως, οι στόχοι στράφηκαν κατά των δωσιλόγων, καθώς θεωρήθηκε ότι η δράση τους έπληττε πιο βαθιά την εθνική υπόσταση.

Η επίθεση στην ΟΕΔΕ
Η ΟΕΔΕ (Οργάνωσις Εθνικών Δυνάμεων Ελλάδος) ήταν φιλοναζιστική οργάνωση. Στις 22 Αυγούστου 1942 ο «Ουλαμός Καταστροφών» έπληξε τα γραφεία της στην οδό Καντακουζηνού 7. Το χτύπημα αυτό ήταν προοίμιο για τη μεγαλύτερη ενέργεια της ΠΕΑΝ.

Η ανατίναξη της ΕΣΠΟ – Τομή στην Κατοχή
Η κορυφαία πράξη της ΠΕΑΝ υπήρξε η ανατίναξη της ΕΣΠΟ, οργάνωσης που προπαγάνδιζε τον εθνικοσοσιαλισμό και επιδίωκε τη στρατολόγηση Ελλήνων για το Ανατολικό Μέτωπο. Τα γραφεία της βρίσκονταν στη συμβολή Πατησίων και Γλάδστωνος και φιλοξενούσαν συχνά συγκεντρώσεις.
Ο εκρηκτικός μηχανισμός, βάρους 10 κιλών, κατασκευάστηκε από τον Μυτιληναίο και τον Μούρτο. Την Κυριακή 22 Σεπτεμβρίου 1942, ο Μυτιληναίος μεταμφιεσμένος σε τεχνικό τηλεφώνων κατόρθωσε να τον τοποθετήσει στο υπόγειο. Στις 12:03 η τρομακτική έκρηξη συγκλόνισε το κέντρο της Αθήνας. Το κτίριο καταστράφηκε, 29 μέλη της ΕΣΠΟ σκοτώθηκαν και δεκάδες τραυματίστηκαν, ανάμεσά τους και ο πρόεδρος Σπύρος Στεροδήμας, που αργότερα υπέκυψε.
Συμμαχικοί ραδιοσταθμοί χαρακτήρισαν το γεγονός ως το μεγαλύτερο σαμποτάζ στην κατεχόμενη Ευρώπη μέχρι τότε. Η ΠΕΑΝ δέχθηκε συγχαρητήρια από Βρετανία και Σοβιετική Ένωση. Η πράξη αυτή προηγήθηκε μάλιστα της ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοπόταμου, τον Νοέμβριο του 1942.

Η προδοσία και η εξάρθρωση
Η επιτυχία έφερε και την εκδικητική αντίδραση της Γερμανικής Μυστικής Αστυνομίας (GFP). Στις 11 Νοεμβρίου 1942, έπειτα από προδοσία, συνελήφθησαν πολλά στελέχη σε γιάφκα της Καλλιθέας. Ανάμεσά τους ο Περρίκος, ο Μυτιληναίος, ο Γαλάτης και η Μπίμπα. Άλλοι συνελήφθησαν την ίδια μέρα σε διάφορα σημεία: οι Αθανάσιος Σκούρας, οι αδελφοί Κατεβάτη, ο Νικόλαος Αιλιανός, οι Δημήτριος και Πέτρος Λόης, η Αικατερίνη Μπέσση και αργότερα ο Κουσουράκος.
Στις 31 Δεκεμβρίου 1942 καταδικάστηκαν από γερμανικό στρατοδικείο. Οι Σκούρας, Ι. Κατεβάτης, Δ. Λόης και Δ. Παπαδόπουλος εκτελέστηκαν στις 7 Ιανουαρίου 1943. Ο Περρίκος εκτελέστηκε στις 4 Φεβρουαρίου 1943. Η Ιουλία Μπίμπα μεταφέρθηκε στη Βιέννη, όπου αποκεφαλίστηκε. Ο Γαλάτης στάλθηκε σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, επέστρεψε ζωντανός αλλά με κλονισμένη υγεία. Η Μπέσση έμεινε φυλακισμένη ως την Απελευθέρωση.

Η περιπέτεια του Αντώνη Μυτιληναίου και η αποκάλυψη του προδότη
Ο βομβιστής της ΕΣΠΟ, Αντώνης Μυτιληναίος, μετά τη σύλληψή του κατόρθωσε να δραπετεύσει με χειροπέδες από τα κρατητήρια της GFP στον Πειραιά. Πριν διαφύγει στη Μέση Ανατολή, ήρθε σε επαφή με μέλη της ΠΕΑΝ και ανακάλυψε ότι ο χωροφύλακας Πολύκαρπος Νταϊλιάνης, φαινομενικά άνθρωπος εμπιστοσύνης, ήταν εκείνος που προμήθευε πληροφορίες στους Γερμανούς. Ο Νταϊλιάνης ομολόγησε ότι πρόδωσε 15 μέλη έναντι τριών λιρών το καθένα. Εκτελέστηκε μυστικά από συναγωνιστές του και το σώμα του εξαφανίστηκε, ώστε να θεωρηθεί ότι σκοτώθηκε στη Μέση Ανατολή.

Η ανασυγκρότηση της ΠΕΑΝ
Παρά το βαρύ πλήγμα, η ΠΕΑΝ δεν εξαφανίστηκε. Τον Ιανουάριο του 1943 συγκροτήθηκε νέα Διοικούσα Επιτροπή με πρόεδρο τον Γεώργιο Αλεξιάδη, στενό συνεργάτη του Περρίκου. Η οργάνωση διατήρησε δομές όπως «Κέντρο Πόλης» και συνδικαλιστικό τομέα, ενώ συνέχισε την έκδοση της Δόξας. Η δράση της πλέον ήταν πιο περιορισμένη, καθώς δεν υπήρξε ξανά ενέργεια ανάλογη της ανατίναξης της ΕΣΠΟ. Παρόλα αυτά, η ΠΕΑΝ έμεινε ενεργή έως την Απελευθέρωση, διατηρώντας το δημοκρατικό και φιλελεύθερο χαρακτήρα της.

Η θέση της ΠΕΑΝ στην Εθνική Αντίσταση
Η Εθνική Αντίσταση κυριαρχείται στη συλλογική μνήμη από το ΕΑΜ–ΕΛΑΣ. Όμως, υπήρχαν και άλλες οργανώσεις με διαφορετική πολιτική τοποθέτηση. Η ΠΕΑΝ μαζί με την ΕΚΚΑ του Δημήτρη Ψαρρού υπήρξαν οι σημαντικότερες μη-εαμικές οργανώσεις. Η ΠΕΑΝ ειδικά διακρίθηκε για την αποφασιστικότητα, τον πατριωτισμό και το θάρρος των μελών της. Η ενέργεια στην ΕΣΠΟ δεν είχε μόνο πρακτική σημασία, αλλά και τεράστια συμβολική: απέδειξε ότι ακόμη και στο κέντρο της Αθήνας μπορούσε να οργανωθεί αποτελεσματικό σαμποτάζ.
Ο ιστορικός Κωνσταντίνος Καρίμπας αναφέρει χαρακτηριστικά: «Ήταν μια ξεχωριστή ομάδα πατριωτών, στο σύνολό τους ενθουσιώδεις νεαροί, οι οποίοι κέρδισαν τον θαυμασμό όλου του αντιστασιακού στρατοπέδου και έγραψαν τη δική τους σελίδα στο βιβλίο των μαρτύρων της Εθνικής Αντίστασης».

Επίλογος
Ο Κώστας Περρίκος και η ΠΕΑΝ μπορεί να μην είχαν την έκταση και τη διάρκεια άλλων αντιστασιακών σχηματισμών, αλλά η σημασία τους είναι δυσανάλογα μεγάλη. Η προσωπικότητα του Περρίκου, αδιάφθορη, μαχητική και εμψυχωτική, ενέπνευσε μια γενιά νέων που δεν δίστασαν να θυσιάσουν τη ζωή τους. Η ανατίναξη της ΕΣΠΟ έμεινε στην Ιστορία ως μια από τις πιο εντυπωσιακές ενέργειες αντίστασης στην Ευρώπη.
Η μνήμη της ΠΕΑΝ μας υπενθυμίζει ότι η Αντίσταση δεν είχε μία μόνο όψη ούτε μία μόνο ιδεολογική σφραγίδα. Ήταν πολυσύνθετη, πλουραλιστική και πολυφωνική, όπως και η ίδια η ελληνική κοινωνία. Στις μορφές του Περρίκου, της Μπίμπα, του Μυτιληναίου και των άλλων μελών της ΠΕΑΝ συνοψίζεται το πάθος μιας νεολαίας που αρνήθηκε να σκύψει το κεφάλι στον κατακτητή.