Τα εδάφη που απώλεσε η Ελλάδα (1912–1925): πολιτικές αποφάσεις, διεθνείς πιέσεις και ιστορικές συνέπειες

Η δεκαετία 1912–1922 υπήρξε για την Ελλάδα περίοδος εντυπωσιακής εδαφικής επέκτασης αλλά και βαθύτατων αντιφάσεων. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, η συμμετοχή της χώρας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ και η Συνθήκη των Σεβρών δημιούργησαν την εικόνα μιας ανερχόμενης περιφερειακής δύναμης. Ωστόσο, μέσα σε λιγότερο από δεκαπέντε χρόνια, η Ελλάδα παραχώρησε ή απώλεσε σημαντικά εδάφη που είτε κατείχε στρατιωτικά είτε της είχαν αναγνωριστεί διεθνώς.
Οι απώλειες αυτές δεν οφείλονταν αποκλειστικά σε πολεμικές ήττες. Σε αρκετές περιπτώσεις υπήρξαν αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών, διεθνών πιέσεων και διπλωματικών εκβιασμών, που καθόρισαν το τελικό γεωπολιτικό ισοζύγιο στα Βαλκάνια.

1. Τα νησιά της Μεγάλης Πρέσπας (1912–1913)
Στη λίμνη Μεγάλη Πρέσπα βρίσκονται δύο νησίδες με ιδιαίτερη ιστορική και πολιτιστική αξία:

• το νησί του Αγίου Πέτρου (Golem Grad)
• το νησί του Αγίου Παύλου (Maligrad)

Μέχρι τους Βαλκανικούς Πολέμους ανήκαν στην Ελλάδα. Σύμφωνα με ιστορικές πηγές και εγκυκλοπαιδικά έργα, ο Άγιος Πέτρος παραχωρήθηκε στον βασιλιά της Σερβίας Πέτρο Α΄, ενώ ο Άγιος Παύλος περιήλθε στην Αλβανία. Οι παραχωρήσεις αυτές δεν στηρίχθηκαν σε σαφείς διεθνείς συνθήκες, αλλά φαίνεται να έγιναν στο πλαίσιο προσωπικών ή πολιτικών διευθετήσεων της εποχής.
Σήμερα, το Golem Grad ανήκει στη Βόρεια Μακεδονία, ενώ το Maligrad στην Αλβανία. Ιδιαίτερα στο Maligrad σώζονται μνημεία με έντονα ελληνικά στοιχεία, όπως η εκκλησία της Παναγίας (1369), με ελληνικές επιγραφές και τοιχογραφίες.

2. Η νήσος Σάσων (1914)
Η περίπτωση της Σάσωνος, στον κόλπο της Αυλώνας, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πολιτικής παραχώρησης στρατηγικής σημασίας εδάφους. Βάσει της Συνθήκης του Λονδίνου (1864), με την οποία τα Επτάνησα παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα, η Σάσων ανήκε στο ελληνικό κράτος ως τμήμα των Διαπόντιων Νήσων.
Υπό έντονες πιέσεις της Ιταλίας, η κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου κατέθεσε και ψήφισε τον Μάιο του 1914 νόμο δύο άρθρων, με τον οποίο επιτρεπόταν η παραχώρηση της Σάσωνος στην Αλβανία. Η απόφαση αυτή είχε βαριές συνέπειες:

• απώλεια ελέγχου του «κλειδιού της Αδριατικής»
• εγκατάλειψη ελληνικού πληθυσμού στο νησί
• βίαιη εξόντωση των βλαχόφωνων Ελλήνων κατοίκων από αλβανικές ένοπλες ομάδες

Αργότερα, ο ίδιος ο Βενιζέλος αναγνώρισε το σφάλμα και το 1929 ζήτησε την επιστροφή της Σάσωνος, χωρίς αποτέλεσμα.

3. Η Ανατολική Θράκη και το Τρίγωνο του Κάραγατς (1922–1923)
Η Ανατολική Θράκη απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό Στρατό το καλοκαίρι του 1920, χωρίς σοβαρή αντίσταση. Η Αδριανούπολη, οι Σαράντα Εκκλησιές και η Ραιδεστός ενσωματώθηκαν διοικητικά στο ελληνικό κράτος, ενώ η Συνθήκη των Σεβρών κατοχύρωνε διεθνώς την ελληνική κυριαρχία.
Παρά ταύτα, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, οι Μεγάλες Δυνάμεις —ιδίως Γαλλία και Ιταλία— επέβαλαν την Ανακωχή των Μουδανιών (Οκτώβριος 1922). Η Ελλάδα υποχρεώθηκε να εκκενώσει την Ανατολική Θράκη χωρίς να δοθεί μάχη, παρά το γεγονός ότι ο Ελληνικός Στρατός εκεί παρέμενε αξιόμαχος.
Ακολούθησε και η παραχώρηση του Τριγώνου του Κάραγατς στην Τουρκία ως «πολεμική αποζημίωση», οδηγώντας στην ίδρυση της Νέας Ορεστιάδας από τους εκπατρισμένους κατοίκους.

4. Τα 14 χωριά της Μακεδονίας προς την Αλβανία (1924–1925)
Μετά τη χάραξη των ελληνοαλβανικών συνόρων, διεθνής επιτροπή υπό ιταλική επιρροή αποφάσισε την παραχώρηση 14 χωριών της περιοχής Φλώρινας–Καστοριάς στην Αλβανία. Τα χωριά αυτά, αν και υπό ελληνική διοίκηση από το 1912, παραχωρήθηκαν στο πλαίσιο «διόρθωσης συνόρων».
Η απόφαση επικυρώθηκε με το δεύτερο Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας (1925). Και σε αυτή την περίπτωση, το 1929, ελληνικό αίτημα αναθεώρησης απορρίφθηκε από τις Μεγάλες Δυνάμεις.

Η περίοδος 1912–1925 δείχνει με σαφήνεια ότι η εδαφική τύχη της Ελλάδας δεν κρίθηκε μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά κυρίως στα διπλωματικά τραπέζια των Μεγάλων Δυνάμεων. Παρά τις στρατιωτικές επιτυχίες και τη διεθνή νομιμοποίηση σε κρίσιμες στιγμές, η χώρα οδηγήθηκε σε απώλειες εδαφών λόγω:

• διεθνών συσχετισμών ισχύος
• στρατηγικών εκβιασμών
• πολιτικών επιλογών με βραχυπρόθεσμο ορίζοντα

Η μελέτη αυτής της περιόδου δεν αποσκοπεί στη στείρα αναζήτηση ευθυνών, αλλά στην κατανόηση των μηχανισμών που διαμορφώνουν την ιστορική πραγματικότητα — και στη συνειδητοποίηση ότι η διπλωματία, όταν δεν στηρίζεται σε εθνική στρατηγική και σταθερότητα, μπορεί να ακυρώσει ακόμα και τις μεγαλύτερες θυσίες.

Διαβάστε ακόμη

* Τα δάνεια της Ανεξαρτησίας: η γέννηση του ελληνικού κράτους με υποθήκη

* Ο γάμος της χλιδής μέσα στη φτώχεια: Παύλος και Φρειδερίκη, 1938 — μια Ελλάδα που πεινούσε και ένα Παλάτι που γλεντούσε

* Ο Βομβαρδισμός του Πειραιά (11 Ιανουαρίου 1944): Πολεμική Στρατηγική, Τραγωδία Αμάχων και Ιστορική Μνήμη

👉Ακολουθήστε μας στο twitter